Malezya’nın binlerce Myanmar mültecisini geri gönderme planı, “gönüllü dönüş” söylemi ile zorunlu geri gönderme arasındaki sınırı yeniden tartışmaya açtı. Myanmar’da çatışmalar ve ağır insan hakları ihlalleri sürerken, Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği ülkenin güvenli olmadığını vurguluyor.
Malezya hükümeti, ilk aşamada yaklaşık 1.500 Myanmar mültecisini geri göndermeye hazırlanıyor. Daha geniş planın ise toplam 5 bin Rohingya mülteciyi kapsadığı belirtiliyor. Hükümet bu süreci “gönüllü geri dönüş” olarak tanımlıyor. Ancak bu tanım, mültecilerin içinde bulunduğu hukuki ve toplumsal koşullar nedeniyle ciddi biçimde tartışmalı.
Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği, Myanmar’da silahlı çatışmaların ve güvensizliğin devam ettiğini, bu nedenle ülkeye dönüş için uygun koşulların oluşmadığını belirtiyor. UNHCR ayrıca geri dönüşların ancak gönüllü, güvenli, bilgilendirilmiş ve insan onuruna uygun biçimde gerçekleşmesi gerektiğini vurguluyor.
Sorunun en kritik noktası da burada ortaya çıkıyor. Bir insanın bulunduğu ülkede kalıcı statüsü yoksa, çalışma ve sosyal güvence haklarına sınırlı erişimi varsa, geleceği belirsizlik içindeyse ve sürekli sınır dışı edilme korkusuyla yaşıyorsa, yaptığı “geri dönme tercihi” ne kadar özgür kabul edilebilir?
Malezya, Güneydoğu Asya’da en fazla Myanmar mültecisine ev sahipliği yapan ülkelerden biri. Ülkedeki mültecilerin büyük bölümünü Rohingyalar ve Myanmar’ın diğer etnik topluluklarından gelen insanlar oluşturuyor. Ancak Malezya’da kapsamlı bir ulusal iltica sistemi bulunmadığı için mültecilerin hukuki statüsü son derece kırılgan.
Myanmar’da ise 2021 askeri darbesinden sonra başlayan iç savaş ve siyasal şiddet hâlâ sürüyor. Ülkenin birçok bölgesinde çatışmalar, zorla yerinden edilmeler ve ağır insan hakları ihlalleri devam ediyor. Böyle bir ortamda binlerce insanı geri göndermek, yalnızca bir göç yönetimi meselesi olarak görülemez.
Uluslararası korumanın temel ilkelerinden biri, insanların yaşamlarının veya temel haklarının ciddi biçimde tehlikeye gireceği ülkelere zorla gönderilmemesidir. Bu nedenle Malezya’nın planı, “geri dönüş” kavramının arkasında nasıl bir siyasal baskı ve zorunluluk bulunduğu sorusunu gündeme getiriyor.
Bugün göç politikalarında giderek daha sık görülen bir yöntem var: Devletler doğrudan “zorla gönderme” demiyor, bunun yerine “gönüllü dönüş”, “yeniden yerleştirme” veya “geri kabul” gibi daha yumuşak kavramlar kullanıyor. Ancak kavramların değişmesi, insanların karşı karşıya olduğu tehlikeyi ortadan kaldırmıyor.
Asıl soru şu:
Bir ülke güvenli değilse, geri dönüş gerçekten gönüllü olabilir mi?
GOCCOM açısından mesele yalnızca kaç kişinin geri gönderileceği değil. Asıl mesele, mültecilik hakkının giderek daraltıldığı bir dünyada, korunmaya ihtiyaç duyan insanların hangi koşullarda ve hangi baskılar altında “geri dönmeye” zorlandığıdır.
