Kategori: Yazarlar

  • Savaş Öncesi Dönemde miyiz?

    Savaş Öncesi Dönemde miyiz?

    Franziska Stier

    GOCCOM · Türkçe | Deutsch | Français | Italiano | English

    02.11.2026 | Temel Haklar ve İnsan Hakları, Barış Politikası, Uluslararası Dayanışma

    Bakın ona, çağın değişiminden söz ediyor.
    Size vaat ettiği şey sosyalizmdir.
    Ama arkasında, kendi ellerinizin eserlerini görün:
    Size doğrultulmuş, sessiz duran devasa toplar.

    Bertolt Brecht, Savaş Alfabesi, 1955

    Avrupa silahlanıyor ve İsviçre de bu sürece katılıyor. Daha kasım ayında savaş malzemesi ihracatının genişletilmesi konusunda sandık başına gideceğiz (bkz. sayfa 2’deki makale). Eyaletler Konseyinde ise devasa bir silahlanma paketinin nasıl hayata geçirilebileceği tartışıldı.

    Bu amaçla daha 2027 yılında 24 milyar İsviçre frangı tutarında borçlanmaya dayalı bir fon oluşturulması planlanıyor. Buradaki en büyük küstahlık, fonun başlangıçta herhangi bir finansman karşılığı gösterilmeden hazırlanmasıdır. Daha sonra halk, gerçekleşmiş bir durumla karşı karşıya bırakılmak isteniyor. Önlerine konulacak seçenek ise şu olacak: Ya katma değer vergisi artırılacak ya da kamusal hizmetlerde yeni bir tasarruf paketine gidilecek. Ulusal Konseyin bu konuda nasıl bir tutum alacağı aralık ayında ortaya çıkacak.

    Bu tartışma, güvenlik kavramının ne kadar tek boyutlu ele alındığını şimdiden gösteriyor. “Ulusal güvenliğin” finansmanı her zaman “sosyal güvenliğin” aleyhine gerçekleşiyor. Almanya’da sosyal harcamalardaki kesintiler şimdiden hissedilmeye başlandı. Alman ver.di sendikasının baş ekonomisti Dierk Hirschl’in hesaplamalarına göre asıl ağır darbe borçların faizlerinin ödenmesi aşamasında ortaya çıkacak. Burada da silahlanma, borçlanma üzerinden finanse ediliyor. Ingar Solty bu durumu şöyle değerlendiriyor: “Belki de toplumun bir kesimi, gelecekte hepimizin tankların içinde yaşaması ve küçük çocuklarımızı sabahları kışlalara bırakmasıyla konut sorununun ve kreş krizinin çözülemeyeceğini o zaman fark edecektir.”

    Almanya açısından yeni olan gelişme, silahlanma ideolojisinin toplumun geniş kesimleri üzerinde de etkili olmaya başlamasıdır. Solty bunu “içsel bir çağ değişimi” olarak tanımlıyor. Silahlanma tartışmasının görünürdeki gerekçesi savunma amaçlı askeri güçlenmedir. Rusya’nın Ukrayna’ya karşı başlattığı saldırı savaşı, uluslararası hukukun sistematik biçimde ihlal edilmesi ve Putin’in tekrarlanan nükleer tehditleri Avrupa’da yalnızca kurgulanmış değil, gerçek bir güvenlik ihtiyacı da yarattı. Ancak daha az açık biçimde dile getirilen, fakat belirgin olan başka bir gelişme daha yaşanıyor: Avrupa Birliği, ABD’nin yanında ya da ondan bağımsız hareket edebilecek, Almanya’nın hâkimiyetindeki bir AB’nin yeni jeopolitik güç projesi olarak kendi askeri kapasitesini proaktif biçimde genişletiyor (Solty).

    Bu nedenle belirleyici soru yalnızca Avrupa’nın ne kadar silahlandığı değildir. Asıl mesele, bu silahlanmanın toplum üzerinde nasıl sonuçlar yarattığıdır. Bugün silahlanma, güvensiz bir dünyaya karşı sanki alternatifi bulunmayan bir yanıt olarak sunuluyor. Oysa bu süreç yalnızca dış tehditlere verilen bir tepki değildir. Siyasal öncelikleri değiştiriyor, muazzam miktarda kamusal ve özel kaynağı kendisine bağlıyor ve güvenliğin ne anlama geldiğine ilişkin düşünceleri yeniden şekillendiriyor. Böylece militarizasyon, başlı başına toplumsal bir projeye dönüşüyor.

    İsviçre, tarafsızlığına rağmen coğrafi ve ekonomik bakımdan Avrupa’yla derin biçimde bütünleşmiş durumda. İsviçre açısından savaş öncesi dönemde bulunup bulunmadığımız sorusuna yanıt verebilmek için Avrupa Birliği ve NATO içindeki dinamikleri de incelememiz gerekiyor.

    Silahlanma sarmalını kim döndürüyor?

    NATO’nun daha önce gayrisafi yurt içi hasılanın yüzde 2’si olarak belirlenen harcama hedefi, 2025 yılında değiştirilerek 2035’e kadar yüzde 5’e ulaşılması hedefiyle yeniden düzenlendi. Bu hedef yalnızca geleneksel askeri harcamaları değil, savunmayla bağlantılı altyapı yatırımlarını da kapsıyor. Söz konusu hedef özellikle Donald Trump tarafından güçlü biçimde desteklendi. Bununla birlikte dünyanın en büyük beş silah şirketinin merkezi ABD’de bulunuyor (bkz. Solty). Dolayısıyla silahlanma yalnızca güvenlik politikası değil, aynı zamanda silah sanayisi üzerinden ekonomik canlanmayı hedefleyen, şirketlerin kâr paylarını artıran bir tür askeri Keynesçi ekonomik teşvik programıdır.

    İsviçre’de de benzer bir silahlanma borç fonu gündemde. Bunun yanında, emeklilik fonlarımız üzerinden silah sanayisine şimdiden milyonlarca frank yatırım yapılıyor. WAV Araştırma Grubu, en az sekiz İsviçre emeklilik fonunun silah şirketlerinde toplam 638 milyon franklık yatırımı bulunduğunu ortaya çıkardı. Bu şirketler arasında atom silahları ve misket bombaları geliştiren kuruluşlar da bulunuyor. Oysa bu tür silahların finansmanı, İsviçre Savaş Malzemesi Yasası tarafından esasen yasaklanıyor. Kasım ayında oylayacağımız Savaş Malzemesi Yasası’nın gevşetilmesi, Avrupa’daki silahlanmayı daha da körükleyecek. Bundan en fazla yararlanacak şirket ise Alman Rheinmetall olacak. İsviçre Ekonomik İşler Devlet Sekreterliği (SECO), 2025 yılında toplam 2,77 milyar İsviçre frangı tutarında savaş malzemesi ihracatına onay verdi. Bunun yüzde 71’i Rheinmetall’e bağlı üç iştirak ve ortak girişim şirketinden oluşuyordu. Böylece silahlanma çoktan İsviçre için de bir ticari faaliyet alanına dönüşmüş durumda.

    Ancak dış politika sahnesinde mesele yalnızca silah sanayisiyle sınırlı değil. Avrupa’daki dış politika uzlaşması, ekonomik çıkarlarla jeopolitik güç oluşturma hedeflerini birbirine bağlıyor. Solty, dış politika kararlarını şekillendiren çevrelerde iki temel eğilim bulunduğunu belirtiyor: “Bir tarafta ABD’nin ayrıcalıklı ortağı olarak küresel güç oluşturmayı hedefleyen Atlantikçiler bulunuyor. Diğer tarafta ise ABD’den ve NATO’dan bağımsız bir askeri hareket kapasitesi oluşturmak isteyen Alman-Avrupalı jeopolitik stratejistler yer alıyor.”

    Askeri açıdan küçük, ancak ekonomik bakımdan önemli bir aktör olan İsviçre’nin bu güç mücadelesinde nasıl konumlanacağı şimdilik belirsiz. Bununla birlikte, dış politika alanındaki stratejik kararların ekonomik çıkarlar temelinde alınacağını öngörmek mümkün.

    Sosyalistler olarak bizim bu mayın tarlasına girmememiz gerekiyor. Bizim meselemiz kiminle birlikte silahlanacağımız ve nasıl “savaşabilecek duruma geleceğimiz” olmamalıdır. Asıl sorumuz, barışı kurma ve sürdürebilme yeteneğini nasıl yeniden kazanacağımız olmalıdır. Maja Apelt şöyle yazıyor: “Savaşa hazır olmak, başkalarının hayatını ve yaşam koşullarını, aynı zamanda kendi hayatımızı tehlikeye atma isteğine ve kapasitesine sahip olmak anlamına gelir.” Peki, iş bölümüne dayalı ve hiyerarşik biçimde örgütlenmiş öldürme faaliyetini nasıl engelleyebiliriz?

    Apelt, militarizasyonun müdahale edilmesi gereken üç temel alanını belirliyor:

    Maddi militarizasyon: Silahlanma için ulusal ekonominin muazzam kaynaklarının seferber edilmesidir. Bundan silah şirketleri yararlanırken eğitim ve sosyal hizmetler gibi başka alanlara ayrılması gereken kaynaklar azalır.

    İdeolojik militarizasyon: Toplumun ahlaki, ideolojik ve psikolojik bakımdan savaşa hazırlanmasıdır. Savunma düşüncesinin toplumun genel zihniyetinin bir parçası haline getirilmesi amaçlanır. Bu alan, psikolojik ve bedensel zırhlanmayla, belirli erkeklik biçimlerinin kahramanlaştırılmasıyla ve kadınların çocuk doğurma rolüne indirgenmesiyle de bağlantılıdır. Bunun bir örneği, Fransa’da “demografik yeniden silahlanma” adı altında başlatılan, doğum oranlarını artırmayı hedefleyen devlet kampanyasıdır. Militarize edilmiş bir toplumun çocuklara ve genç insanların hayatlarının “zorunlu savunmanın” kurbanları olarak savaşta feda edilmesini kabul edecek bir toplumsal zihniyete ihtiyacı vardır.

    Kurumsal militarizasyon: Ordunun doğrudan güçlendirilmesidir. Bunun için askeri teknolojilere büyük yatırımlar yapılır ve asker toplama faaliyetleri artırılır. Bu gelişmenin İsviçre’deki karşılıklarını da sivil hizmete yönelik kısıtlamaların ağırlaştırılmasında ve 14 Haziran 2026 referandumunun çok küçük bir farkla kaybedilmesinde görüyoruz.

    Peki savaş öncesi dönem ne zaman başlar?

    Silahlanmaya ilişkin kamusal tartışmalar, başka bir seçenek yokmuş gibi yürütülüyor. “Barış istiyorsan savaşa hazırlan” anlayışı hâkim. Ingar Solty, bu mantığa göre dünyanın en etkili barış aktivistlerinin silah şirketleri olması gerektiğini alaycı biçimde yazıyor. Oysa şiddetin meşruiyete ihtiyacı vardır. Özellikle de şiddet liberal demokrasiler tarafından örgütleniyorsa. Afganistan’ın işgalinin Afgan kadınlarını özgürleştirme gerekçesiyle savunulduğunu acıyla hatırlıyorum. O dönemde özgürleştirilmesi gerektiği söylenen kadınlar, bugün yine aynı rejimin yönetimi altında yaşamaya mahkûm edilmiş durumda. Üstelik onların korunması meselesi yeniden tartışmaya açılmış bulunuyor. Dolayısıyla savaşın siyasal bir araç olarak normalleştirilmesine kararlılıkla karşı çıkmalıyız. Bu normalleştirme, kadınları korumaya yönelik liberal bir vaat biçiminde sunulsa bile.

    Christa Wolf, Kassandra adlı eserinde kahramanına eyleme geçmeyi gerektiren şu soruları sordurur: “Giderek içine sürüklendiğimiz savaş durumu gerçekte ne zaman başladı? Ve geri dönüşün artık mümkün olmadığı söylenen bu noktaya nasıl geldik?” (bkz. Brunner) Wolf burada “savaş öncesi dönem” kavramını kullanır. Bu dönemin kurallarının açıkça dile getirilmesi, yazıya geçirilmesi ve gelecek kuşaklara aktarılması gerektiğini savunur. Wolf şöyle der: “Orada, başka cümlelerin yanında şu da yazardı: Kendi tarafınızdakilerin sizi aldatmasına izin vermeyin.”

    Bu aldatmacalardan biri, militarizasyonun modern, kapsayıcı ve hatta özgürleştirici bir gelişme gibi gösterilmesidir. Kadınların askeri kurumlara daha fazla dâhil edilmesi, bu kurumların şiddete dayalı işleyiş mantığını değiştirmez. Aksine, militarizasyonun toplum nezdinde yeniden meşrulaştırılmasına katkıda bulunabilir.

    Bir başka aldatmaca ise caydırıcılığın, silahlanmanın ve atom silahlarının alternatifsiz olduğu iddiasıdır. Brunner’e göre bu anlayışla “Avrupa barış projesi” bir savunma birliğine dönüştürülmek isteniyor. Burada mesele yalnızca militarizasyonun, gerçekçi siyasetin daha küçük kötülüğü olarak kabul edilmesi değildir. Aynı zamanda insanların iç dünyalarının, maddi olmayan genel bir seferberlik yönünde dönüştürülmesidir. Hissettiklerimiz, düşündüklerimiz ve içselleştirdiklerimiz savaşın şiddetinden önce ortaya çıkar ve savaşın ardından da varlığını sürdürür.

    İsviçre bu yeni düzenlemelerin dışında kalamaz. Ancak bunun yanıtı zorunlu olarak Avrupa’nın silahlanma sarmalına katılmak değildir.

    Bu nedenle karşıt bir anlatıya ihtiyacımız var. Feminist bir dış politika, militarizasyonu ve onun toplumsal koşullarını sorgulamadığı sürece tek başına yeterli değildir. Feminizm aynı zamanda nasıl bir güvenlik anlayışı oluşturmak istediğimizi sorgulamak anlamına gelmelidir. Dolayısıyla amacımız, sosyal, ekolojik ve sivil güvenliği gerçekten birlikte ele alan bir güvenlik projesi geliştirmek olmalıdır.

    Savaş, ancak silahların kullanılmaya başlanmasıyla ortaya çıkmaz. Savaş; ekonomik çıkarların, jeopolitik güç ilişkilerinin, milliyetçi anlatıların ve kimin koruyacağına, kimin korunacağına ilişkin ataerkil anlayışların içinde oluşur. Bu nedenle kendimizi yalnızca belirli savaşlarda yaşanan aşırılıkları kınamakla sınırlandıramayız. Militarizm, milliyetçilik, sömürgecilik, emperyalizm, kapitalizm ve ataerki arasındaki iç içe geçmiş ilişkileri görmeli ve bunlardan kimlerin çıkar sağladığını açıkça ortaya koymalıyız.

    Bu aynı zamanda güvenliği öncelikle ulusal sınırlar üzerinden değil, aşağıdan, toplumun ihtiyaçlarından hareketle düşünmek ve ifade etmek anlamına gelir. Sonuçta bir toplum ancak insanların barınacak bir evi varsa, bakım emeği yerine getirilebiliyorsa, sağlık hizmetlerine ulaşılabiliyorsa ve yaşamın maddi temelleri korunabiliyorsa güvenli olabilir. Bu yalnızca İsviçre için değil, uluslararası düzeyde de geçerlidir. Dolayısıyla yalnızca ekonomik meseleler olarak sunulan serbest ticaret anlaşmaları da en az askeri iş birlikleri kadar barışı kurma ve sürdürebilme kapasitesi açısından önem taşır. 24 milyar franklık silahlanma paketine ve yaklaşan Savaş Malzemesi Yasası oylamasına ilişkin siyasal kararlar, birer sınıf meselesidir. İsviçre silah lobisi de küresel militarizasyon pastasından pay almak istiyor. Bunun bedelini sosyal güvenliğin tasfiye edilmesiyle, feminist mücadelelerde yaşanan gerilemelerle ve savaşın içsel hazırlığı olarak duygusal zırhlanmayla ödüyoruz. Bu koşullarda otoriter ve faşist güçlerin gelişmesine şaşırmamalıyız.

    Savaş öncesi dönem çoktan başladı.

    Franziska Stier, BastA! Parti Sekreteri

    Kaynaklar ve literatür

    Jutta Weber: https://www.zeitschrift-luxemburg.de/artikel/wider-den-vorkrieg
    Ingar Solty: https://www.zeitschrift-luxemburg.de/artikel/die-ideologie-der-inneren-zeitenwende
    Maja Apelt: https://www.zeitschrift-luxemburg.de/artikel/das-geschlecht-der-kriegstuechtigkeit
    Jan Jirat: https://www.woz.ch/2640/ruestungsreport-2026/lex-rheinmetall/!GPT99DHJ3XJK
    https://www.saldo.ch/artikel/artikeldetail/pensionskassen-investieren-viel-gel-in-ruestungskonzerne
    https://wav.info/recherchen/wav-daten-ermoeglichen-ruestungsrecherchen

  • SIRBİSTAN: ÖĞRENCİLERİN YIKTIĞI İKTİDAR

    SIRBİSTAN: ÖĞRENCİLERİN YIKTIĞI İKTİDAR

    Seyhan Uludag

    1 Kasım 2024’te Sırbistan’ın Novi Sad kentinde, yakın zamanda yenilenmiş tren istasyonunun beton sundurması çöktü. On dört kişi olay yerinde hayatını kaybetti, ağır yaralananlardan ikisi de daha sonra yaşamını yitirdi. On altı ölümün ardından kamuoyunun sorduğu sorular açıktı: Yenileme çalışmalarını kim üstlenmişti? İnşaatı kim denetlemişti? Kamu kaynakları nasıl kullanılmıştı? Sorumlular neden hesap vermiyordu?

    Aleksandar Vučić yönetimi bu soruların yarattığı toplumsal öfkeyi durduramadı. Üniversitelerde dersler boykot edildi, fakülteler işgal edildi, kentler arası yürüyüşler düzenlendi. Öğrenciler polis müdahalelerine, saldırılara ve siyasi baskılara rağmen geri çekilmedi. İşçiler, öğretmenler, çiftçiler ve farklı toplumsal kesimler onların açtığı mücadeleye katıldı.

    Öğrenciler iki yıl boyunca yalnızca protesto etmediler. Üniversitelerde oluşturdukları meclislerde karar aldılar, kendi örgütlenmelerini kurdular ve geleneksel muhalefet partilerine bağımlı olmadan siyasal bir seçenek yarattılar.

    25 Ekim 2026 seçimlerinin açıklanan sonuçlarında Öğrenci Listesi yüzde 52,65 oy aldı. Vučić’in ittifakı yüzde 39,22’de kaldı. Ülkenin siyasal yaşamını yıllardır belirleyen iktidar bloku, öğrencilerin başlattığı örgütlü mücadelenin karşısında seçim yenilgisine uğradı.

    Sırbistan’da öğrenciler yalnızca iktidarın değişmesini beklemediler. Onu değiştirecek toplumsal gücü örgütlediler.

    Fakat asıl tarihsel önem, hangi partinin kaç sandalye kazandığından ibaret değil. Öğrenciler, siyasetin iktidar ile geleneksel muhalefet arasında paylaşılan bir ayrıcalık olmasını reddederek daha temel bir soruyu gündeme getirdiler: Toplum, kendi kaderi hakkında karar verme yetkisini neden sürekli başkalarına devretmek zorunda olsun?

    İktidarın karşısına çıkan hareket, üniversitelerdeki boykotlardan kitlesel gösterilere uzandı. İşçiler, öğretmenler, çiftçiler ve farklı toplumsal kesimler öğrencilerin açtığı mücadele alanında buluştu.

    Ancak bu hareketi tarihsel bakımdan önemli kılan yalnızca toplumsal desteğin genişliği değildi.

    Öğrenciler üniversitelerde oluşturdukları meclislerde kararlarını birlikte almaya başladılar. Tartışmalar, anlaşmazlıklar ve ortak karar arayışları içinde, profesyonel siyasetçilerin dışında bir siyasal irade oluşturdular.

    Bu deneyim, çağımızın önemli çelişkilerinden birini görünür kıldı: Halkın egemenliği adına kurulan siyasal düzenlerde, halk neden kendi yaşamını belirleyen kararların dışında kalıyor?

    Parlamenter demokraside toplumun siyasal varlığı çoğu zaman oy verme hakkına indirgeniyor. Seçimlerin ardından yönetme yetkisi siyasal temsilcilere devredilirken ekonomi, mülkiyet ve üretim üzerindeki belirleyici güç sermayenin elinde kalıyor.

    Böylece insanlar hukuken eşit yurttaşlar olmalarına rağmen, toplumsal yaşamı belirleme bakımından eşit güçlere sahip olamıyorlar.

    Sırbistanlı öğrencilerin örgütlenme biçimi bu çelişkinin siyasal yanına müdahale etti.

    Karar alma hakkının yalnızca seçilmiş temsilcilere ait olmadığını, toplumun kendi örgütlü iradesini oluşturabileceğini gösterdi.

    Bu, tarihte ilk kez yaşanmıyor. Paris Komünü’nden işçi konseylerine kadar farklı dönemlerde ortaya çıkan doğrudan demokrasi deneyimleri, temsil edenlerle temsil edilenler arasındaki ayrımı ortadan kaldırma arayışının ürünleriydi.

    Elbette Sırbistan’daki öğrenci meclislerini bu tarihsel deneyimlerle özdeşleştirmek yanlış olur. Onların sınıfsal içeriği ve tarihsel koşulları farklıdır. Ancak hepsinin dokunduğu temel mesele aynıdır: Siyasal güç, toplumdan ayrılmış bir yönetici tabakanın elinde mi toplanacak, yoksa toplum kendi yaşamı üzerinde örgütlü bir güç hâline mi gelecektir?

    Sırbistan deneyiminin asıl önemi burada yatıyor.

    Öğrenciler, geleneksel muhalefete eklemlenmek yerine kendi siyasal seçeneklerini oluşturdular. Bu tercih, yalnızca iktidara duyulan tepkinin değil, mevcut siyasal temsil biçimine yönelik güvensizliğin de ifadesiydi.

    Öğrencilerin siyasal müdahalesinin en somut örneklerinden biri, milletvekili adaylarının belirlenme biçimiydi.

    Geleneksel partilerde aday listeleri çoğunlukla parti yönetimlerinin, liderlerin ve siyasal güç merkezlerinin belirleyici olduğu süreçlerde oluşturulur. Sırbistanlı öğrenciler ise aday belirleme sürecini üniversitelerdeki meclislere taşıdılar. Fakültelerde önerilen isimler tartışıldı, üniversitelerin görüşleri ülke düzeyinde değerlendirildi.

    Ortaya çıkan 250 kişilik listede, daha önce üst düzey siyasal görevler üstlenmemiş isimlere öncelik verildi. Akademisyenler, doktorlar, sanatçılar, aktivistler ve sporcular arasından adaylar belirlendi.

    Bu tercihin önemi yalnızca siyaset dışından insanların aday gösterilmesi değildir.

    Asıl mesele, aday olma yetkisiyle aday belirleme yetkisinin birbirinden ayrılmasıdır.

    Öğrenciler kendi aralarından yeni bir siyasal seçkinler grubu çıkarmak yerine, toplumun farklı kesimlerinden insanları temsil görevi için belirlemeye çalıştılar. Böylece siyasetin yalnızca iktidara ulaşmanın değil, toplum tarafından örgütlenen ve denetlenen bir kamusal sorumluluğun alanı olabileceğini gösterdiler.

    Fakat burada da bir çelişki bulunmaktadır. Temsilcilerini kolektif biçimde belirleyen bir hareketin, seçilenlerin parlamentoya girmesinden sonra da aynı denetim gücünü koruyup koruyamayacağı henüz belli değildir.

    Çünkü adayları halkın belirlemesi önemli bir demokratik adımdır; ancak seçilenlerin halktan bağımsız yeni bir siyasal güç hâline gelmesini önlemek, daha kalıcı örgütlenme ve denetim ilişkileri gerektirir.

    Fakat mevcut siyasal sınıfa duyulan tepkiyi, kendiliğinden sınıfsal bir kopuş olarak değerlendiremeyiz.

    Öğrenciler bir toplumsal sınıf değildir. Farklı ekonomik ve ideolojik konumlardan gelen gençlerin ortak bir mücadelede buluşmasıdır. Hareketin içinde ilerici, muhafazakâr ve milliyetçi eğilimlerin bir arada bulunması bu gerçeği değiştirmiyor.

    Bir iktidarın yolsuzluklarına karşı birleşenler, üretim araçlarının mülkiyeti, ücret politikaları veya sermayenin toplumsal gücü karşısında aynı düşünceleri paylaşmak zorunda değildir.

    Bir hareketin demokratik niteliği ile sınıfsal karakteri aynı şey değildir.

    Bu ayrım önemlidir. Çünkü kapitalist toplumda yolsuzluk, eşitsizliğin tek kaynağı değildir.

    Kamu ihaleleri bütünüyle şeffaf yürütülse, devlet görevlileri hiçbir ayrıcalık elde etmese bile üretim araçları üzerindeki özel mülkiyet ve ücretli emek ilişkisi varlığını sürdürebilir.

    Yolsuzluğun ortadan kaldırılması, sömürünün ortadan kaldırılması anlamına gelmez.

    Dolayısıyla öğrencilerin seçim başarısı, demokratik bir kazanım olmakla birlikte, toplumsal mülkiyet ilişkilerinde gerçekleşmiş bir dönüşümü ifade etmiyor.

    Bununla birlikte hareketin ulusal ve kültürel sınırları aşan dayanışması da göz ardı edilemez. Boşnak gençlerin protestolara katılması, Balkanların ağır tarihsel mirası düşünüldüğünde önemli bir gelişmedir.

    Milliyetçiliğin birbirinden ayırdığı toplulukların ortak demokratik taleplerde buluşması, toplumsal mücadelelerin yalnızca sınıfsal değil, ulusal önyargılar üzerinde de etkili olabileceğini gösteriyor.

    Ancak böylesi bir dayanışmanın kalıcılaşması, farklı halkların eşit haklarının ve tarihsel sorunlarının siyasal düzeyde nasıl ele alınacağına bağlıdır.

    Sırbistan aynı zamanda uluslararası güç mücadelelerinin kesiştiği bir ülkedir. Avrupa Birliği, ABD, Rusya ve Çin arasındaki rekabet, ülkenin ekonomik ve diplomatik ilişkilerinde belirleyici bir ağırlığa sahiptir.

    Emperyalist müdahalelerin tarihsel gerçekliğinden hareketle, her kitlesel halk hareketini dış müdahaleye indirgemek, toplumsal çelişkileri görünmez kılar.

    Üstelik yabancı sermayeyle kurulan ilişkiler yalnızca muhalefetin değil, mevcut iktidarın ekonomik tercihleri üzerinden de incelenmelidir.

    Belgrad’da NATO bombardımanında hasar gören eski Genelkurmay binasının bulunduğu alanın, Jared Kushner’in şirketine yönelik lüks bir yatırım projesine açılması bunun somut örneğidir.

    Burada ulusal egemenlik söylemi ile uluslararası sermayenin çıkarları arasındaki gerilim açıkça görülmektedir.

    Bir ülkenin bağımsızlığı, yalnızca bayrağına ve sınırlarına ilişkin değildir. Topraklarının, kamusal varlıklarının ve toplumsal zenginliğinin hangi güçlerin denetiminde olduğu da aynı sorunun parçasıdır.

    Sırbistan seçimlerinin ardından bütün bu çelişkiler yeni bir siyasal döneme taşınıyor.

    Öğrencilerin öncülüğünde oluşan geniş toplumsal birlik, devlet yönetiminin ekonomik kararları karşısında sınanacak. Ücretler, özelleştirmeler, kamu hizmetleri ve yabancı yatırımlar söz konusu olduğunda, hareketi oluşturan toplumsal kesimlerin farklı çıkarları görünür hâle gelebilecek.

    İşte tam burada öğrencilerin yarattığı örgütlenme deneyiminin geleceği önem kazanıyor.

    Üniversitelerde ve sokaklarda doğan kolektif irade, parlamentoya taşındıktan sonra da bağımsızlığını koruyabilecek mi? Yoksa seçim kazanmanın zorunlulukları içinde, kendi seçtiği temsilcilere siyasal yetkisini devrederek eski ilişkileri yeniden mi üretecek?

    Çünkü siyasal oligarşi yalnızca belirli kişilerin uzun süre iktidarda kalması değildir. Toplumun karar alma süreçlerinden uzaklaştırılması ve siyasetin ayrıcalıklı bir yönetici çevrenin faaliyet alanına dönüşmesidir.

    Böyle bir düzende iktidarın el değiştirmesi, siyasal oligarşinin sona erdiğini göstermeye yetmez.

    Ben Sırbistan’da öğrencilerin başarısını bu nedenle yalnızca bir seçim zaferi olarak görmüyorum.

    Onlar, değişmez kabul edilen bir iktidarı yenilgiye uğratırken, toplumun kendi siyasal gücünü örgütleyebileceğini de gösterdiler.

    Bu tarihsel deneyimi romantikleştirmeye gerek yok. Sırbistan’da henüz toplumsal bir devrim gerçekleşmiş değil. Fakat siyasal değişimin, yalnızca mevcut partiler arasında tercih yapmaktan ibaret olmadığını ortaya koyan önemli bir mücadele yaşandı.

    Başka ülkeler açısından da düşünülmesi gereken budur.

    Değişim, halkın karşısına çıkacak yeni bir kurtarıcıyı beklemesinden değil, kendi örgütlenmesini ve siyasal iradesini yaratmasından doğabilir.

    Ama bunun gerçek ölçüsü, seçimlerde kazanılan oylar kadar, emekçilerin üretim ve yönetim üzerindeki gücünün nasıl değiştiğidir.

    Sırbistanlı öğrenciler bir iktidarı yıktı. Şimdi asıl tarihsel sınav, onun yerine yalnızca yeni yöneticiler değil, toplumun kendi geleceği üzerinde daha fazla söz sahibi olacağı yeni ilişkiler kurabilmektir.

    Bir tren istasyonunda çöken beton, devletin sorumluluğunu sorgulayan bir hareketin başlangıcı oldu.

    O hareket şimdi devletin yönetimine yön veriyor.

    Bundan sonrasını belirleyecek olan, öğrencilerin açtığı yolun yeni bir siyasal seçkinler grubuna mı, yoksa halkın örgütlü gücünü büyüten bir toplumsal dönüşüme mi ulaşacağıdır.

  • FRANSA’DA ÖFKENİN TOPLUMSALLAŞMASI

    FRANSA’DA ÖFKENİN TOPLUMSALLAŞMASI

    Seyhan Uludag

    Fransa’da gençler geleceklerini, işçiler alın terlerinin karşılığını, emekliler insanca yaşama haklarını istiyor. Öğretmensiz sınıflar, ağırlaşan geçim koşulları, kamusal hizmetlerdeki sorunlar ve siyasal iktidara duyulan güvensizlik, sokaklarda biriken öfkenin somut nedenleri. Macron yönetimine karşı yükselen itirazlar, tek bir reformun ya da hükümet kararının sınırlarına sığmıyor. Farklı toplumsal kesimlerin yaşadığı sorunlar, aynı ekonomik ve siyasal düzenin yarattığı çelişkiler etrafında birleşme potansiyeli taşıyor.

    Fransa’da asıl sarsıcı olan, insanların öfkelenmesi değil, öfkelerinin birbirini bulmaya başlamasıdır.

    Düne kadar kendi yoksulluğunu kişisel başarısızlık, işsizliğini kader, geleceksizliğini bireysel bir çıkmaz olarak yaşayan insan, aynı çıkmazın milyonlarca kişinin ortak gerçeği olduğunu gördüğünde başka bir bilinç eşiğine gelir. Öfkenin toplumsallaşması burada başlar. Bir öğrencinin geleceksizliğiyle bir işçinin yoksulluğu, bir emeklinin geçim sıkıntısıyla kamusal hizmetlerin gerilemesi arasındaki bağ kurulduğunda, birbirinden kopuk itirazlar ortak bir siyasal sorgulamaya dönüşebilir.

    Çünkü bir düzeni sarsan, yoksulluğun büyüklüğü değil, yoksullaştırılanların bunun nedenlerini birlikte sorgulamaya başlamasıdır.

    Sermaye yalnızca emeği sömürerek ayakta kalmaz; sömürülenleri birbirinden ayırarak da egemenliğini sürdürür. İşçiyi göçmene, yoksulu başka bir yoksula, işsizi çalışan insana düşman eden siyaset, eşitsizliğin gerçek kaynaklarını görünmez kılar. Aşırı sağın göçmenler üzerinden büyüttüğü korku ile merkez siyasetin istikrar adına savunduğu ekonomik düzen, farklı siyasal konumlardan toplumsal hoşnutsuzluğun yönünü belirlemeye çalışır. Birinde öfkenin hedefi değiştirilir, diğerinde öfkenin sınırları çizilir. Böylece sömürülenlerden birbirleriyle hesaplaşmaları istenirken, sömürünün kendisi sorgulanmadan kalır.

    Bir düzen için en büyük tehlike açların çoğalması değil, açlığın nedenini sorgulayanların birleşmesidir.

    Fransa’nın sokaklarında yalnızca bugünün öfkesi dolaşmıyor; bu ülkenin bastırılmış tarihsel hesaplaşmalarının izleri de var. 1871’de Paris Komünü’nü ortaya çıkaran koşullarla bugünün koşulları aynı değil. Ancak Komün’ün tarihsel önemi, yalnızca bir ayaklanma olmasında değil, siyasal iktidarın kime ait olması gerektiği sorusunu bizzat ezilenlerin gündeme getirmesindeydi. Paris’in emekçileri, kendilerini yönetenlerin değişmesinden daha ileri bir soruyu ortaya koymuştu: Bir toplumu ayakta tutanlar, neden o toplumun yönetiminde belirleyici olmasın?

    Komün kanla bastırıldı. Fakat bastırılan yalnızca bir yönetim deneyimi değildi; emekçilerin kendi kaderlerini belirleyebileceğini gösteren tarihsel bir olanaktı. Bugün Fransa sokaklarında Komün’ün yeniden doğduğunu söylemek kolaycı bir romantizm olur. Asıl mesele, aradan geçen onca zamana rağmen aynı temel çelişkinin farklı biçimlerde varlığını sürdürmesidir: Zenginliği üretenlerle o zenginliğe hükmedenler hâlâ aynı insanlar değildir. Tarihin kapanmamış hesabı tam da buradadır.

    Bu sorunun cevabı yalnızca sandıklarda bulunamaz. Seçimler hükümetleri değiştirebilir; fakat üretim araçları üzerindeki mülkiyet ilişkileri, sermayenin ekonomik gücü ve emeğin bağımlılığı yerinde kaldığı sürece, siyasal değişimin sınırları da varlığını korur. Bir hükümetin düşmesiyle bir sömürü düzeninin sona ermesi aynı şey değildir. İktidarın el değiştirmesi, toplumsal zenginlik üzerindeki egemenliğin de el değiştirdiği anlamına gelmez.

    Gazze’de yaşanan yıkıma karşı gelişen dayanışmanın Fransa sokaklarında yankı bulması da ayrı bir anlam taşır. İnsanlığın bir bölümüne reva görülen acının başka coğrafyalarda itirazla karşılanması, ulusal sınırların siyasal vicdanı bütünüyle hapsedemediğini gösterir. Ancak dayanışmanın gerçek gücü, yalnızca acıya tanıklık etmekte değil, o acıyı mümkün kılan siyasal ve ekonomik ilişkileri sorgulayabilmesindedir.

    Ben Fransa sokaklarında romantikleştirilecek bir kalabalık görmüyorum. Öfkenin kendisini devrim sanacak kadar tarihe yabancı değilim. Örgütlenmemiş öfkenin nasıl dağıldığını, bilince dönüşmeyen isyanın nasıl tüketildiğini, halkın acılarının nasıl yeniden halkın karşısına çıkarıldığını biliyoruz. Tarih bunun örnekleriyle doludur. Öfke kendi nedenlerini kavramadığında, onu yaratan düzenin elinde yeniden bir silaha dönüşebilir.

    Bu yüzden mesele sokakların kaç gün dolacağı, kaç hükümetin sarsılacağı ya da seçimlerden kimin çıkacağı değildir. Mesele, emeğin sermaye karşısındaki bağımlılığını sürdüren ilişkilerin ne ölçüde sorgulanacağıdır. Toplumsal öfkenin gücü, kalabalıkların sayısında değil, birbirinden kopuk mücadelelerin ortak bir bilince ve örgütlü iradeye dönüşebilmesindedir.

    Fransa’da bugün belirleyici soru budur: İnsanlar kendilerine dayatılan hayatın yalnızca sonuçlarına mı karşı çıkacaklar, yoksa o hayatı üreten ilişkileri de değiştirmeyi mi tartışacaklar?

    Bir toplumun gerçek kırılma noktası, insanların artık dayanamadıkları an değil, neden dayanmak zorunda bırakıldıklarını birlikte kavradıkları andır.

    Çünkü bir düzen, insanların tek tek öfkelenmesinden değil, artık yalnız olmadıklarını anlamalarından korkar.

  • İzmir’in Şişmanı

    İzmir’in Şişmanı

    Seyhan Uludag

    Cemil Tugay’ın AKP’ye geçişine şaşırmadım. Onu eleştirmek için Erdoğan’ın elinden rozet almasını beklemedim. Daha önce yazdığım “Utanmazlığın Kurumsallaştığı Yer: Huzur Hakkı” ve “İzmir’de Sosyal Faşizmin Adı: Hakkını İstersen Gazla Tanışırsın” başlıklı yazılarda, bugün yeniden tartışılan siyasi etiği, işçiler karşısındaki tutumu üzerinden sorgulamıştım. Benim için bir siyasetçinin kim olduğu, kürsüde hangi değerleri sıraladığından önce, elindeki yetkiyi kimin lehine kullandığıyla anlaşılır. İşçinin karşısında nerede durduğuna bakmıştım. Bugün de aynı yerden bakıyorum.

    7 Ekim’de takılan rozet, benim açımdan geçmişi silen yeni bir başlangıç değil; daha önce eleştirdiğim yönetim anlayışını yeniden değerlendirmeyi gerektiren siyasi bir tercihtir. O tercihin hesabı, birkaç hizmet cümlesiyle kapatılamaz. Çünkü belediye başkanlığı, sahibinin istediği yere taşıyabileceği kişisel bir servet değildir. Bir kentin oylarıyla kazanılmış kamusal bir görevdir. O makamda oturan kişi, kendisine verilen desteğin hangi siyasi beklentilerle oluştuğunu yok sayamaz.

    Seçmenin verdiği yetki, başkanın şahsi tapusu değildir. Sandıktan çıkan iradeyi kendi siyasi yolculuğunun bagajına koyup başka bir partiye taşıyan herkes, bunun hesabını seçmene vermek zorundadır. İnsan elbette düşüncesini değiştirebilir. Fakat düşünce değiştirme özgürlüğü, o düşünceye karşı verilmiş oyları da yanında götürme hakkı yaratmaz. Siyasi etik tam burada başlar: Kendi kararının bedelini kendin mi ödüyorsun, yoksa sana güvenenlere mi ödetiyorsun?

    Önceki yazılarımda üzerinde durduğum mesele buydu. İşçinin geçimi tasarruf hesabına dönüştürülürken yönetim katındaki ayrıcalıkların nasıl savunulduğunu sorguladım. Belediye şirketlerinin hangi anlayışla yönetildiğini, emeğin neden gider kalemi olarak görüldüğünü tartıştım. Huzur hakkı başlığı altında sorduğum soru, bir ödemenin adından daha büyüktü: Kamunun kaynakları dağıtılırken kim korunuyor, kimden fedakârlık isteniyordu? Bugün parti değiştiren başkanın siyasi ahlakını değerlendirirken bu soruyu unutmamız mı gerekiyor?

    İşten çıkarılan insanın hayatında “tasarruf” kelimesi soyut değildir. Ödenemeyen kiradır, ertelenen tedavidir, çocuğun ihtiyacına cevap verememektir. Yönetim raporunda bir satır eksilirken bir evde gelecek duygusu eksilir. Sosyal belediyecilik iddiasının sınandığı yer de burasıdır. İşçinin yaşadığı yıkımı idari bir zorunluluk diye anlatıp ondan sabır bekleyen anlayış, kendi kararlarının toplumsal bedelini görünmez kılar. Benim itirazım, o görünmezliğeydi.

    Bu nedenle bugün meseleyi yalnızca “CHP’den seçildi, AKP’ye geçti” cümlesine sıkıştırmayacağım. O cümle gerçekleşen siyasi değişikliği anlatır; fakat benim eleştirimin bütününü anlatmaz. Ben onu CHP rozeti taşırken de eleştirdim. Muhalefet partisinden seçilmiş olmasını, işçiler karşısındaki uygulamalarını sorgulamamak için gerekçe kabul etmedim. Siyasi sadakatimi bir belediye başkanının makamına bağlamadım. Ölçüm, emeğin hakkı ve kamusal sorumluluktu.

    Bugün şaşkınlık açıklaması yapanların da kendilerine sorması gereken sorular var. Bir yöneticinin siyasi etiği neden ancak parti değiştirdiğinde tartışılıyor? İşçiler itiraz ederken aynı dikkat neden gösterilmiyor? Kendi partisinde kaldığı sürece görmezden gelinen bir yönetim anlayışı, başka partiye geçince mi sorun oluyor? Eğer mesele ilkeyse, ilke herkes için geçerli olmalıdır. İşçinin hakkı, parti içi hesapların ertelenebilir maddesi değildir.

    Benim önceki yazılarım, bugünkü geçişi önceden bildiğim iddiasına dayanak değildir. Kimin ne zaman hangi partiye katılacağını bilmek başka, bir siyasetçinin uygulamalarındaki ahlaki sorunu görmek başkadır. Ben ikincisini yaptım. Tugay’ın siyasi etiğine ilişkin itirazımı, henüz bugünkü rozet yokken yazdım. Bugün geçmiş metinlerime dönerken söylediğim şudur: Bu sorgulamayı başlatmak için parti değiştirmesini beklemek gerekmiyordu.

    AKP’ye katılmak kendi kararıdır. Fakat bu kararın İzmir halkı adına verilmiş gibi sunulmasına itiraz etmek de seçmenin hakkıdır. İzmir’in siyasi iradesi bir kişinin tercihiyle yeniden adlandırılamaz. Kentin insanları, belediye başkanının arkasından kendiliğinden parti değiştirmiş sayılmaz. Makamı elinde tutmak, o makamı mümkün kılan bütün güveni de hâlâ elinde tuttuğun anlamına gelmez.

    Cemil Tugay bugün yeni bir rozet taşıyor. Benim sorularım ise yerinde duruyor: İşçinin karşısında hangi sorumluluğu üstlendin? Seni seçenlere ne vaat ettin? Bugünkü kararını o vaatlerle nasıl açıklıyorsun? Siyasi etik, bu sorulardan kaçıp güçlü bir kürsünün gölgesine sığınarak kurulamaz.

    Benim için mesele, “Ben demiştim” demenin rahatlığı değil. Çünkü haklı çıkmak, işini kaybedenin kaybını gidermiyor; seçmenin kırılan güvenini onarmıyor. Mesele, aynı körlüğün yeniden üretilmesine karşı çıkmak. İşçi konuşurken duymayanların, rozet değişince gösterdiği şaşkınlığa itiraz etmek.

    Benim hükmüm yeni rozete bakılarak verilmedi. Emeğin karşısında aldığı tutumla oluştu. Bugün değişen onun partisi; benim hesap sorduğum yer aynı.

  • Kandırılmanın Karşılığı Ya Aptallık Ya da Üçkağıt- Ahmet Nesin

    Kandırılmanın Karşılığı Ya Aptallık Ya da Üçkağıt- Ahmet Nesin

    Erdoğan için bir tarif isteseler benden, “Nasıl tanırsınız, nasıl bilirsiniz?” diye sorsalar, belki saatlerce konuşabilirim. Belki de tek cümleyle anlatırım. Benim için de Türkiye için de önemli olan o cümle şu: Kandırıp kandırıp, sonra da “kandırıldım” diye açıklama yapmasın.

    Erdoğan denilince aklıma hemen Sülün Osman geliyor. O da kandıran bir şahıs. Ama aralarında önemli bir fark var: Sülün Osman “kandırıldım” demiyor, kandırdığını anlatıyor. Sülün Osman’la son söyleşiyi yapan bir gazeteci olarak bunu rahatlıkla söyleyebilirim. İkisinin benzerliği kandırma meselesinde; farkı ise Sülün Osman’ın bunu övünerek anlatmasına karşılık Erdoğan’ın her olayın ardından “kandırıldım” demesi.

    “Kandırıldım” demek, bir noktadan sonra insanın kendisini aptal yerine koyması değil midir? Eğer ben bu kadar sık kandırılıyorsam, “Ben aptalın bir tanesiyim. Benden ne istiyorsunuz? Düşün yakamdan” demem gerekmez mi?

    Eskiden çocuklar, torunlar babalarını, annelerini değil de —pek maçaları yetmediği için, bizim de öyle maçamız yemez— daha çok dedelerini, anneannelerini, babaannelerini kandırırlardı. Nesil farkından, onların yaşamadığı olaylardan yararlanırlardı. Erdoğan ise bunun tam bir uzmanı; kandırma uzmanı ama sürekli “kandırıldım” diyor.

    Neler var Erdoğan’ın kandırıldığı olaylarda? Tam cümleleriyle söyleyelim.

    17-25 Aralık’ta, “Aldanmışız, gerçekten safmışız” diyor. Ama bu mesele ilginç. Telefonda Bilal’le konuşurken anlıyorsunuz ki kandırılmış değil. Milletin parasını nasıl hüplettiği, o paraları nasıl aldığı, evde nasıl sakladığı ve şimdi o paraların ne yapılacağı konuşuluyor. Bilal’in babasının söylediklerini bir türlü anlayamaması da işin başka bir yanı.

    Sonra dönüp Gülen hareketi için, “Aldanmışız, gerçekten safmışız” diyor. Yani biz bunları bu sırrı saklar zannettik; beraber çıktık bu yollara, beraber kandırdık bu insanları ama onlar şimdi benim kandırdığımı anlatıyorlar gibi bir şey.

    Hakan Fidan’a MİT Müsteşarı olarak soruşturma açıldığı dönem de önemli. Erdoğan, Amerika’da bulunan Bülent Arınç’a, Fethullah Gülen’e giderken, “Ben gelemeyeceğim, çok işim var. Benden bir emirleri, bizden bir emirleri var mı? Bir tenkitleri de var mı? Bunları öğren” diyor. Herkes Hakan Fidan olayından sonra Gülen hareketiyle aralarının bozulduğunu düşünüyor. Hayır, hâlâ emir bekliyor.

    Gene 27 Şubat’ta Uşak mitinginde Gülen yapılanmasıyla ilgili, “Aldatılıyoruz, aldatıldık. Ben dahi aldatıldım” diyor. Yani “Ben bile aptalım.”

    AKP ilk kurulduğunda bürokraside yeterli kadrosu yoktu. Milli Görüş geleneğindeki bürokratların önemli bölümü Saadet’te ya da Refah çizgisinde kalmıştı. AKP de Gülen hareketine burada yaslandı. Gülen hareketi de kendi açısından, tırnak içinde “haklı” olarak, bu fırsattan faydalandı.

    2015’te Ergenekon ve Balyoz davaları için “Ben savcısıyım” demişti. Kılıçdaroğlu’yla bu konuda karşıt pozisyonlardaydılar. 19 Mart 2015’te ise, “Bu operasyonlarla şahsım başta olmak üzere tüm ülke yanlış yönlendirildi, aldatıldı” dedi.

    Hadi sen kendini aldatılmış saydın; bütün milleti niye aldatılmış sayıyorsun? Ergenekon ve Balyoz’da halk nasıl aldatıldı, anlamadık ki. O komutanları tayin eden sizlersiniz. Askerî Şûra’da bunları belirleyen sizlersiniz. Toplantıları sizler yapıyorsunuz.

    Gerçi Askerî Şûra’ya pek karışılmazdı ama Erdoğan öncesinde de bazı örnekler vardır. Bülent Ecevit’i anlatmıştım mesela. İzmir’deki görevinden emekli olması gereken Kenan Evren’i, “Bu adam çok demokrat” diye birilerini, bir iki kişiyi harcayarak Nurettin Ersin’in önüne geçirip emekliliğini önledi ve Genelkurmay Başkanı yaptı.

    Nurettin Ersin’in Kenan Evren’den önde olduğunu nereden biliyorum? Babamdan. Nurettin Ersin babamın askerî okuldan sınıf arkadaşıydı. Ne kadar doğru bilmiyorum ama babam gülerek, “Keşke kopya çektirtmeseydim. Kopya vermeseydim bu herife” demişti. Vermiş de olabilir. Askerî okulda böyle şeyler olur.

    “Şahsım başta olmak üzere tüm ülke yanlış yönlendirildi.” Neye yanlış yönlendirildik? Dava açıldıktan sonra mı? Ben başından beri, “Bir darbe ya da iki darbe grubunu bu kadar kalabalık tutarsanız bunu beraata götüreceğiniz kesinleşmiştir” diye onlarca yazı yazdım.

    20 Nisan 2017’de ABD’nin PYD-YPG politikası üzerine, “Bu Obama maalesef PYD ve YPG konusunda bizleri aldatmıştır” diyor. Bir daha kandırılmış.

    26 Eylül 2017’de sıra Barzani’ye geliyor. Barzani’nin bağımsızlık referandumu üzerine Türkiye ayağa kalktı. Bütün milliyetçiler, bugün barış masasına oturtan ve tokalaşmayı başlatan Devlet Bahçeli dâhil, o dönemde başka şeyler söylüyordu. Erdoğan ise, “Barzani’nin böyle bir yanlışa düşeceğine ihtimal vermiyorduk. Demek yanılmışız” diyor.

    Gene kandırılmış. Barzani kandırmış. Hiç yüksek lisans, üniversite diploması var mı bilmiyorum ama kandırma üzerine Erdoğan yüksek lisans yapabilir.

    Obama döneminde bir başka harekât planı için de, “Ne yazık ki orada Obama bizi aldattı” diyor. Olayın ayrıntısına girmeyeceğim; program onun üzerine değil. Ama Obama onu iki kere aldatmış. Trump’ın yaptıklarını ise saymıyor. Onun “aptal” demesi, bilmem ne falan filan; onları bari yüzüne söylüyor.

    14 Temmuz 2021’de gene Gülen hareketine dönüyor. Bu kez dinin istismarı üzerinden gidiyor: “Dinimizin kutsiyetini yıllar yılı bunlar sömürdüler. Açık söylüyorum ama aldandık.”

    Bir dakika. Burası çok önemli.

    Erdoğan, sen dini çok iyi bilmiyor musun? İmam hatipte sana dini öğretmediler mi? Yoksa üniversiteye girmek için son sınıfta Eyüp Lisesi’ne geçtiğinde imam hatipte öğrendiğin dini bilgileri birdenbire mi unuttun?

    Din üzerinden bu kadar siyaset yapan, dini bildiğini söyleyen bir insan nasıl çıkıp da, “Dinimizin kutsiyetini yıllar yılı bunlar sömürdüler. Açık söylüyorum ama aldandık” diyebilir? Nasıl inandın buna? Tarikat üzerinden bu kadar kolay nasıl aldatıldın? Anlatılması da anlaşılması da kolay değil.

    3 Ağustos 2016’da ise, “Rabbim de milletim de bizi affetsin” diyor. Burada “kandırıldım” sözü yok ama anlam açık. En az yedi ayrı konuşmada Erdoğan aldatıldığını söylüyor.

    Peki başka kimler aldatmış Erdoğan’ı?

    Abdullah Gül’le Erdoğan’ın ayrışmasına bakalım. Gül bir zamanlar “en yakın arkadaşım” dediği kişiydi. Onu Cumhurbaşkanlığı’na göndermişti. Bu dönemde yaşananları çok yakından bilen, ismini vermeyeceğim bir arkadaşım vardı. Hem Gül ailesiyle hem Erdoğan ailesiyle çok sık görüşüyordu.

    Gül Cumhurbaşkanlığı adayı yapılınca Emine Erdoğan’ın da tepki gösterdiği anlatılıyor. Çünkü First Lady artık kendisi değil, Hayrünnisa Gül olacaktı. Büyük bir olasılıkla Erdoğan’la Gül’ün arasının açılmasının başlangıcı, Emine Erdoğan’la Hayrünnisa Gül’ün arasının açılmasıyla başlıyor.

    Aileler o kadar yakındı ki Abdullah Gül Cumhurbaşkanı olduğunda Çankaya Köşkü onarılırken Dışişleri Bakanlığı lojmanında kalıyordu. Emine Erdoğan’la Hayrünnisa Gül’ün araları bozulmuş olsa da çocukların görüşmeye devam ettiği anlaşılıyor.

    Burak Erdoğan’ın orada tadilat yapan işçilere, “Hadi yürüyün gidin, biz arkadaşlarla eğleneceğiz” diyerek herkesi gönderebildiği anlatılıyor. Kimse ses çıkarmıyor. Burak Erdoğan’ın içki ve buna benzer şeyler kullandığını ve dini bütün bir yaşam yaşamadığını bildikleri söyleniyor. Bunun, bir gün aile içindeki bazı şeyleri açıklayabileceği korkusu yarattığı ileri sürülüyor. Gül ailesinin Erdoğan ailesinden biraz uzak tutulmasının, daha çok dışarıda birtakım görevler verilmesinin nedenlerinden birinin bu olduğu anlatılıyor.

    Sadece o mu? Ahmet Davutoğlu da getirmek istediği birtakım yasalarla onu kandırmış oluyor. Ali Babacan var. En başta Abdüllatif Şener var. Bülent Arınç da o dönemin kurucularından olmasına rağmen Erdoğan’la arasında çok ciddi farklılıklar bulunan isimlerden biri.

    Şimdi hep aldatılan bir insan bu. Nasıl olur?

    Türkiye siyasetinde buna benzer bir örnek aradığınızda akla Tansu Çiller geliyor. Hem aldatan hem aldatılan bir siyasetçi.

    3 Nisan 1999 tarihli Cumhuriyet Gazetesi’nde Cüneyt Arcayürek’in aktardığına göre Mesut Yılmaz, Çiller ve DYP ile yapılan siyasi bir anlaşma hakkında, “Beni aldattı ve evet aldatıldık” diyor. Bu doğrudan bir konuşma kaydı değil; Arcayürek’in aktardığı bir görüşme.

    Mecliste soruşturma dosyalarında karşılıklı aklanmanın ardından dokunulmazlık düzenlemesinin değiştirilmesi bekleniyor. Yılmaz, DYP’nin daha sonra bu değişikliğe yanaşmadığını ve Çiller’in kendisini kandırdığını söylüyor.

    Demirel’de, Ecevit’te, Özal’da, Erbakan’da Erdoğan’daki gibi sürekli bir “kandırıldım” siyaseti yok. Ama başka kandırılma hikâyeleri elbette var.

    Tansu Çiller dönemindeki Selçuk Parsadan olayı bunlardan biri. Parsadan kendini emekli Orgeneral Necdet Öztorun olarak tanıtıyor, sesini taklit ederek Çiller döneminde örtülü ödenekten 5,5 milyar alıyor. Sonra bu olaydan mahkûm ediliyor. Burada gerçekten bir kandırılma var.

    Jet Fadıl var. Tosuncuk Mehmet Aydın var. Titan var. Rocky diye bilinen Güney Zobu var. Türkiye’nin eski dolandırıcılık hikâyelerinden biri de Eyüplü Halit. Kendini polis yetkilisi olarak tanıtıp evlenme vaadiyle insanların parasını almakla tanınıyor.

    Bu da ilginçtir. Türkiye’de çeyiz parasını geleneksel olarak erkek tarafı verirken, burada bir erkek kadınlardan “evleneceğim” vaadiyle para topluyor. Rum ve Yunan geleneklerinde çeyizin kız tarafınca hazırlanması âdeti var. Hatta Kıbrıs Savaşı’ndan sonra bazı askerlerin —er anlamında söylüyorum, komutanlardan değil— orada kalıp kadınlara evlilik sözü vererek para topladığı, sonra Türkiye’ye dönüp bir daha gitmediği de bir dönem çok yazıldı, çizildi, esprisi yapıldı.

    Evet, bu kadar kandırılan bir insan şimdi en son fonda kandırıldı. Benim aklıma bu kandırma hikâyesi buradan geldi. Yani fonda da kandırıldı çünkü haberi yok. Şimdi temizlemeye çalışıyor.

    Peki, hadi kendisi hiç bulaşmadı. Benim tahmin ettiğim üzere Erdoğan ailesinin fondan hiç geliri yok. Dolar ve euro hareketlerinde de Erdoğan çevresinin, yakınlarının bundan yararlanmadığını varsayalım. Eski bakanının, genel başkan yardımcısının ne yaptığından da haberi olmadığını kabul edelim.

    Peki Mehmet Şimşek bunu geçtiğimiz Kasım ayında söyledikten sonra niye kandırılmaya devam ettin devlet başkanı olarak?

    O zaman bu “kandırıldım” meselesinin bir tek açıklaması var. Daha doğrusu iki açıklaması:

    Aptallık ya da üçkâğıtçılık.

    Başka söyleyecek bir şey kalmıyor.

  • Sağ Yükselirken Kentler Neden Sola Dönüyor? Seyhan Uludag

    Sağ Yükselirken Kentler Neden Sola Dönüyor? Seyhan Uludag

    Avrupa’nın sağa kaydığı, milliyetçi ve radikal sağ partilerin güç kazandığı artık yalnızca seçim dönemlerinde tekrarlanan bir tespit değil. Almanya’dan Fransa’ya, Hollanda’dan Avusturya’ya kadar birçok ülkede bunun somut seçim sonuçlarını görüyoruz. Almanya’da AfD’nin yükselişi de bu tablonun en görünür örneklerinden biri. Fakat tam bu noktada Berlin’den gelen sonuç ilk bakışta bir çelişki yaratıyor: Almanya’nın birçok bölgesinde sağ güçlenirken, ülkenin başkentinde Die Linke birinci oluyor ve Türkiye’den Almanya’ya siyasi nedenlerle göç etmiş bir ailenin çocuğu olan Elif Eralp kentin yönetimine aday en güçlü isimlerden biri haline geliyor. Berlin’de Die Linke yüzde 25,7 ile birinci olurken AfD de yüzde 16,3’e ulaştı; yani seçim yalnızca solun yükselişini değil, geleneksel siyasal merkezin parçalanmasını da gösterdi.

    Bu tabloyu yalnızca “Berlin solcudur” diyerek açıklamak kolay, fakat yetersizdir. Çünkü Berlin’de yaşanan değişim, bugün kapitalist toplumlarda ortaya çıkan daha derin bir siyasal ayrışmanın işaretlerini taşıyor. Aynı ekonomik ve toplumsal kriz, aynı hayat pahalılığı, aynı geleceksizlik duygusu ve aynı siyasal temsil sorunu bir yerde insanları radikal sağa, başka bir yerde sola yöneltebiliyor. Dolayısıyla önümüzdeki temel soru insanların neden radikalleştiği değil yalnızca; hangi koşullarda hangi yöne doğru radikalleştikleridir.

    Berlin seçimi bu açıdan öğretici. Seçmenlerin en fazla dile getirdiği sorunlardan biri konut ve kira meselesiydi. Araştırmalarda Berlinlilerin yüzde 53’ü konut piyasası ve kiraları en önemli siyasal sorunlardan biri olarak gösterdi. Die Linke de bu alanda çözüm üretme konusunda seçmenlerin en fazla güvendiği parti haline geldi. Buradaki mesele soyut anlamda sosyalizm tartışması değildi. İnsanların doğrudan gündelik hayatına dokunan bir sorun vardı: Kirayı nasıl ödeyeceğim? Bu kentte yaşamaya devam edebilecek miyim? Çocuğum burada bir ev bulabilecek mi? Gelirim artmazken neden barınmanın bedeli sürekli yükseliyor?

    Siyasetin büyük dönüşümleri bazen tam da böyle sıradan görünen sorulardan doğar. Çünkü kira yalnızca kira değildir. Ücretinizin ne kadarının size kaldığını, hangi mahallede yaşayabileceğinizi, işe ne kadar uzaktan gideceğinizi, çocuklarınızın hangi okulda okuyacağını, bir aile kurup kuramayacağınızı ve sonuçta kentte kalıp kalamayacağınızı belirler. Başka bir ifadeyle konut sorunu, modern metropolde giderek daha fazla sınıfsal bir sorun haline geliyor.

    Klasik sanayi kapitalizminin siyasal çatışmalarında fabrika merkezi bir yer tutuyordu. İşçi ile sermaye sahibi arasındaki ilişkinin en görünür olduğu yer üretim alanıydı. Bugünün büyük kentinde bu ilişkinin ortadan kalktığını düşünmek yanlış olur; fakat sömürü ve eşitsizliğin hissedildiği alanlar çoğaldı. Ücretli çalışan insan işyerindeki ilişkilerin yanı sıra ev sahibinin karşısında kiracı, enerji şirketinin karşısında tüketici, bankanın karşısında borçlu, ulaşım sisteminin karşısında yolcu olarak yaşamını sürdürüyor. Maaş artışının önemli bir bölümü kira artışıyla geri alındığında, konut piyasası ücret mücadelesinin başka bir biçimine dönüşebiliyor.

    Berlin’de Die Linke’nin büyük konut şirketleri ve yüksek kiralar üzerinden yürüttüğü siyaset bu nedenle yalnızca ideolojik bir söylem olarak görülmemeli. Kentteki maddi bir çelişkiye siyasal bir açıklama getiriyor. AfD ise ekonomik ve toplumsal güvensizliğin önemli bir bölümünü göç, sınırlar, güvenlik ve ulusal kimlik üzerinden açıklıyor. Aynı insanın yaşadığı hayat pahalılığı iki farklı siyasal anlatı tarafından iki farklı nedene bağlanabiliyor. Birinde sorun servetin ve mülkiyetin dağılımında aranıyor, diğerinde göç ve kültürel değişim öne çıkarılıyor.

    Bu ayrım bize son yıllarda sık sık kullanılan “halk sağcılaşıyor” cümlesinin neden yetersiz olduğunu da gösteriyor. Halk homojen bir bütün değildir. Berlin’de kirada yaşayan genç bir sağlık çalışanının yaşadığı ekonomik gerçeklikle, nüfusu azalan küçük bir Doğu Almanya kentindeki elli yaşındaki işçinin yaşadığı gerçeklik aynı değildir. İkisi de gelecek konusunda kaygılı olabilir, ikisi de mevcut düzenin kendisini korumadığına inanabilir, ikisi de geleneksel partilerden uzaklaşabilir; fakat bu memnuniyetsizliğin hangi siyasal dile çevrileceği aynı olmak zorunda değildir.

    Tam da bu nedenle Almanya’da neredeyse aynı anda birbirinden çok farklı seçim sonuçlarının ortaya çıkabilmesi şaşırtıcı değildir. Berlin’de Die Linke birinci olurken Mecklenburg-Vorpommern’de AfD’nin çok güçlü bir sonuç elde etmesi, tek bir Almanya’nın içinde bile farklı toplumsal coğrafyaların oluştuğunu gösteriyor. Bu durumda haritaya yalnızca sağ ve sol renklerle bakmak meseleyi anlamamıza yetmiyor. Metropol ile çevre, büyüyen kent ile küçülen kasaba, kiracı ile mülk sahibi, genç ile yaşlı, güvenceli ile güvencesiz, küresel ekonomiden kazanç sağlayanlarla kendisini onun dışında kalmış hissedenler arasındaki farklılıkları da görmek gerekiyor.

    Berlin’i ilginç kılan bir başka nokta ise bu gelişmenin yalnızca Almanya’ya özgü olmaması. Atlantik’in öte yanında New York’ta Zohran Mamdani 2026 başında belediye başkanlığı görevine başladı. Kendini demokratik sosyalist olarak tanımlayan Mamdani’nin kampanyasının merkezinde de yaşam maliyeti, kira, toplu taşıma ve çocuk bakımı gibi gündelik ekonomik meseleler vardı. Bu benzerlik Berlin ile New York’un aynı siyasi yapıya sahip olduğu anlamına gelmiyor. Amerika Birleşik Devletleri’nin parti sistemiyle Almanya’nın parti sistemi birbirinden çok farklıdır. Mamdani ile Die Linke’nin tarihsel ve örgütsel gelenekleri de aynı değildir. Buna rağmen iki kentte siyasetin hangi meseleler çevresinde yoğunlaştığı dikkat çekicidir.

    Washington’da Janeese Lewis George’un 2026 Demokrat Parti belediye başkanlığı ön seçimini kazanması da aynı tartışmayı güçlendirdi. Lewis George henüz genel seçimi kazanmış bir belediye başkanı değil; fakat Demokratik Sosyalistler tarafından desteklenen kampanyasının merkezinde yine yaşam maliyeti, işçi hakları, çocuk bakımı ve konut bulunuyordu. Amerika’da Seattle Belediye Başkanı Katie Wilson da benzer biçimde demokratik sosyalist hareketle bağlantılı bir isim. Amerikan basınında New York, Washington ve Seattle’daki bu gelişmelerin büyük kentlerde ortaya çıkan yeni bir sol siyasal dalgaya işaret edip etmediği tartışılıyor. Ancak bunun henüz bütün ülkeye yayılmış homojen bir hareket olduğu söylenemez.

    Avrupa’da ise Avusturya’nın Graz kenti uzun süredir ayrı bir örnek oluşturuyor. KPÖ’lü Elke Kahr’ın belediye başkanlığı, özellikle konut ve sosyal yardım politikaları üzerinden şekillenen yerel bir siyasal geleneğe dayanıyor. Bu örnekleri yan yana koyduğumuzda Berlin, New York, Washington, Seattle ve Graz arasında tek bir örgütsel merkez ya da aynı ideolojik program bulunduğunu söyleyemeyiz. Zaten böyle bir iddia gerçeği basitleştirir. Fakat birbirinden bağımsız bu kentlerde benzer toplumsal sorunların benzer siyasal talepleri görünür hale getirmesi üzerinde düşünmeye değer.

    Kanaatimce asıl dikkat edilmesi gereken nokta burada ortaya çıkıyor: Belki de yaşadığımız dönemin temel siyasal hareketi yalnızca “sağın yükselişi” değildir. Aynı zamanda uzun yıllar Avrupa ve Kuzey Amerika siyasetini taşıyan merkezin aşınmasıdır. İnsanların önemli bir bölümü geleneksel merkez sağ ve merkez sol partilerin mevcut sorunlara cevap veremediğini düşünüyor. Bu boşluğun hangi siyasi güç tarafından doldurulacağı ise toplumsal ve yerel koşullara göre değişiyor.

    Radikal sağın yükselişi ile yeni kent solunun ortaya çıkışı bu açıdan birbirinden tamamen bağımsız süreçler olmayabilir. Her ikisi de mevcut düzene yönelik memnuniyetsizlikten beslenebilir; fakat bu memnuniyetsizliği birbirinden bütünüyle farklı biçimlerde yorumlar. Sağ popülist hareketlerin önemli bir bölümü kaybın nedenini dışarıdan gelenlere, göçe, küreselleşmeye, liberal kültürel değişime veya siyasal elitlere bağlarken; sol hareketler ekonomik eşitsizlik, ücretlerin baskılanması, konutun metalaşması, kamusal hizmetlerin zayıflaması ve servetin yoğunlaşması üzerinde duruyor. Siyasi mücadele tam olarak bu noktada, yani insanların yaşadığı gerçek sıkıntının hangi nedene bağlanacağı konusunda ortaya çıkıyor.

    İnsanların yaşadığı sıkıntı hayal değildir. Kiranın yükselmesi gerçektir. Ücretlerin hayat pahalılığı karşısında erimesi gerçektir. Geleceğe ilişkin güvensizlik gerçektir. Kamusal hizmetlerin yetersizliği gerçektir. Sanayisizleşen bölgelerin yaşadığı kayıp da gerçektir. Fakat maddi sorunun gerçek olması, onun siyasal açıklamasının otomatik olarak tek bir yönde oluşacağı anlamına gelmez. Siyasetin gücü zaten burada ortaya çıkar: Aynı toplumsal gerçeğe farklı nedenler, farklı sorumlular ve farklı çözümler göstermek.

    Bu nedenle Berlin’deki sonuç AfD’nin Almanya’daki yükselişinin sona erdiğini göstermiyor. Tersine, Berlin seçiminde AfD de önemli bir oy oranına ulaştı. Aynı biçimde New York’ta Mamdani’nin kazanması Amerika Birleşik Devletleri’nin sola döndüğü anlamına gelmez. Birkaç büyük kentte demokratik sosyalistlerin başarı kazanması kapitalizmin yeni bir sosyalist döneme girdiğinin kanıtı değildir. Bu sonuçlardan böylesine genel hükümler çıkarmak erken olur.

    Ancak bu gelişmeleri önemsiz yerel istisnalar olarak görmek de başka bir yanılgı yaratabilir. Çünkü büyük kentler kapitalizmin çelişkilerinin en yoğun yaşandığı alanlar haline geliyor. Sermaye, emlak, finans, teknoloji ve yüksek gelir aynı kentlerde yoğunlaşırken, bu kentleri ayakta tutan milyonlarca ücretli çalışan giderek daha ağır bir barınma ve yaşam maliyeti baskısıyla karşılaşıyor. Kent ekonomik olarak zenginleşirken kentte yaşayan insanın kendisini daha yoksul hissetmesi, çağdaş kapitalizmin önemli çelişkilerinden biridir.

    Bir hemşire, öğretmen, garson, kurye, temizlik işçisi veya genç akademisyen, çalıştığı kentin merkezinde yaşamayı artık karşılayamıyorsa burada yalnızca bir emlak sorunu yoktur. Kentin üretimini ve gündelik hayatını sürdüren insanların kentten dışarı itilmesi söz konusudur. Bu nedenle “kent hakkı” kavramı yeniden siyasal anlam kazanıyor. Kim yaşayabilecek bu kentte? Kim karar verecek? Kent yatırım yapılacak bir meta mıdır, yoksa içinde yaşayanların ortak yaşam alanı mıdır? Konut bir yatırım aracı mı, yoksa temel bir ihtiyaç mı?

    Bu soruların siyasete geri dönmesi aynı zamanda sınıf meselesinin de farklı bir biçimde geri dönmesi anlamına gelebilir. Çünkü sınıf yalnızca insanın fabrikadaki konumundan ibaret değildir. Gelirin nasıl kazanıldığı kadar nasıl harcandığı, mülkiyet ilişkileri içinde nerede durulduğu ve ekonomik krizlerin maliyetinin kim tarafından ödendiği de sınıfsal ilişkilerin parçasıdır.

    Fakat burada sol açısından da otomatik bir başarı formülü yoktur. Büyük kentlerde elde edilen seçim sonuçlarını bütün topluma genellemek mümkün değildir. Kent merkezlerinde etkili olan söylem, sanayisizleşmiş bir bölgede veya nüfusu azalan kırsal alanda aynı karşılığı bulmayabilir. Eğer sol siyaset yalnızca eğitimli, genç ve metropol nüfusunun siyaseti olarak görülürse, geniş emekçi kesimlerin bir bölümünü sağ popülizme bırakabilir. Aynı şekilde sağın yükselişini yalnızca “cehalet”, “ırkçılık” veya kültürel gericilikle açıklamak da ekonomik ve toplumsal zemini görünmez hale getirebilir.

    Belki de bugün yeniden sorulması gereken soru şudur: İnsanlar neye kızıyor?

    Bu sorunun cevabı bulunmadan seçim sonuçları yalnızca yüzdelerden ibaret kalır.

    Bir işçi işini kaybetmekten korkuyorsa, genç bir insan hayatı boyunca ev sahibi olamayacağını düşünüyorsa, emekli kirasını ödemekte zorlanıyorsa, küçük kentte yaşayan biri hastanesinin, tren hattının veya okulunun kapandığını görüyorsa, göçmen bir çalışan aynı işi yaptığı halde kendisini toplumun eşit bir üyesi olarak hissedemiyorsa ortada birbirinden farklı görünen ama ortak bir zeminde buluşan bir sorun vardır: İnsanların önemli bir bölümü hayatları üzerinde denetimlerini kaybettiklerini hissediyor.

    Bu duyguyu kimin siyasileştireceği çağımızın temel mücadelelerinden biri haline geliyor.

    Bir tarafta “Hayatınız kötüleşiyor çünkü sınırlar açık, göç fazla ve ülkenizi yöneten elitler sizi unuttu” diyen bir siyasal anlatı var. Diğer tarafta “Hayatınız kötüleşiyor çünkü gelir ve servet giderek daha eşitsiz dağılıyor, konut ve temel ihtiyaçlar piyasanın insafına bırakılıyor, çalışanların ekonomik gücü zayıflıyor” diyen başka bir anlatı ortaya çıkıyor.

    Berlin’in önemi tam da burada olabilir.

    Berlin bize Avrupa’nın artık sola döndüğünü söylemiyor.

    New York bize Amerika’nın sosyalist olduğunu söylemiyor.

    AfD’nin yükselişi de bütün işçi sınıfının sağcılaştığını kanıtlamıyor.

    Bunların birlikte söylediği daha karmaşık bir şey var: Eski siyasal merkez insanları eskisi kadar bir arada tutamıyor.

    Ve merkez zayıfladıkça toplumun altında biriken öfke farklı yönlere akıyor.

    Bir yerde göçmene karşı kurulmuş bir öfkeye dönüşüyor, başka bir yerde büyük emlak şirketlerine karşı.

    Bir yerde sınır talebine dönüşüyor, başka bir yerde kira sınırı talebine.

    Bir yerde ulusal kimliğin korunması çağrısına, başka bir yerde kamusal mülkiyet tartışmasına.

    Bu nedenle önümüzdeki dönemi anlamak için “sağ mı yükseliyor, sol mu yükseliyor?” sorusu tek başına yeterli olmayabilir. Daha önemli soru şudur:

    Kapitalizmin yarattığı yeni güvensizlik çağında, insanların öfkesi hangi siyasal dile tercüme edilecek?

    Berlin seçimleri henüz bu sorunun cevabı değildir.

    Ama sorunun artık ertelenemeyeceğini gösteren güçlü işaretlerden biridir.

  • Tibet Kimin? Seyhan Uludag

    Tibet Kimin? Seyhan Uludag

    Tibet üzerine konuşmaya başladığımız anda iki karşıt tarih anlatısıyla karşılaşırız. Birinci anlatıda Tibet, Çin tarafından işgal edilmiş, kültürü ve siyasal iradesi bastırılmış bir ülkedir. İkinci anlatıda ise eski Tibet; Dalai Lama’nın, büyük manastırların ve aristokrat ailelerin egemen olduğu teokratik-feodal bir toplumdur ve Çin Devrimi Tibetli emekçileri bu düzenden kurtarmıştır. Oysa bu iki anlatının birbirini bütünüyle dışladığını düşünmek büyük bir yanılgıdır. Eski Tibet’in ağır sınıfsal eşitsizliklere sahip olması mümkündür; aynı zamanda Tibet halkının kendi siyasal geleceğine karar verme hakkının bulunması da mümkündür. Hatta Marksist açıdan asıl mesele tam burada başlamaktadır. Çünkü bir halkın kendi kaderini tayin hakkı, o halkın geçmişte demokratik, laik veya sosyalist bir toplum kurmuş olmasına verilmiş bir ödül değildir. Bu bir siyasal haktır. Tibet’in eski toplumsal yapısını eleştirmek başka şeydir; Tibet’in geleceğine Pekin’in karar vermesini meşru saymak başka şeydir. Bu ikisini birbirine karıştırdığımız anda sınıf mücadelesi ile devlet egemenliğini, sosyalizm ile merkezî devlet çıkarını ve enternasyonalizm ile büyük devlet siyasetini birbirine karıştırmış oluruz.

    Tibet’in özgürlüğünden söz edebilmek için eski Tibet’i bir Budist cenneti olarak tasvir etmek zorunda değiliz; tam tersine bunu yapmamalıyız. Tarihçi Melvyn Goldstein’ın geleneksel Tibet toplumu üzerine çalışmaları, toplumun son derece hiyerarşik olduğunu gösteriyor. Goldstein, laik nüfusun çok büyük bölümünün aristokratik veya manastır malikâneleriyle kalıtsal bağımlılık ilişkileri içerisinde bulunduğunu; bununla birlikte bu sistem içerisinde belirli derecede toplumsal hareketlilik de olduğunu ortaya koyuyor. Bu yapının nasıl adlandırılması gerektiği konusunda tarihçiler arasında tartışmalar bulunmasına rağmen, eski Tibet’in eşitlikçi bir toplum olmadığı konusunda ciddi bir tarihsel temel vardır. Dolayısıyla eski Tibet düzenine yönelik sosyalist eleştiriyi reddetmek için hiçbir neden yoktur. Dalai Lama’nın dinsel ve siyasal otoritesi eleştirilebilir, aristokratik ayrıcalıklar eleştirilebilir, büyük manastırların ekonomik gücü eleştirilebilir, toprağa ve efendiye bağlılık ilişkileri eleştirilebilir, köylülüğün üzerindeki vergi ve emek yükümlülükleri eleştirilebilir. Bir Marksistin bunları savunması zaten düşünülemez.

    Fakat buradan tamamen farklı bir hükme geçiliyor: “Eski Tibet gericiydi; dolayısıyla Çin’in Tibet üzerinde egemenlik kurması tarihsel olarak ilericiydi.” İşte tartışılması gereken önerme budur. Çünkü bu mantığı kabul ettiğimiz anda bir toplumun geri kalmışlığı, başka bir devletin o topluma müdahale etmesinin meşruiyet kaynağına dönüşür. Bu yalnız Tibet için kullanılamaz. Aynı mantık sömürgeciliğin bütün tarihinde kullanılabilir. Sömürgeci devletler de yollar yaptılar, demiryolları kurdular, merkezî yönetimler oluşturdular, yerel aristokrasileri tasfiye ettikleri yerler oldu, modern eğitim kurumları açtılar. Ama Marksizm sömürgeciliği yapılan demiryollarının kilometresiyle değerlendirmez. Temel soru şudur: Bir halk kendi toplumsal dönüşümünün öznesi midir, yoksa başka bir devlet o halk adına karar verme yetkisini kendisinde mi görmektedir?

    Tibet meselesindeki düğüm noktası budur. Tibetli köylünün aristokrasiye karşı özgürleşmesi ile Tibet’in Pekin’e siyasal bağımlılığı neden aynı şey olmak zorundadır? Tibetli emekçinin manastır aristokrasisinden kurtuluşu neden kendi siyasal iradesinden vazgeçmesi anlamına gelsin? Sınıfsal özgürleşme ile ulusal özgürleşme birbirinin alternatifi değildir. Bir halk aynı anda hem kendi egemen sınıfına hem de kendi kaderine dışarıdan karar veren bir güce karşı çıkabilir. Marksizm açısından devrimci özne halkın kendisidir; başka bir devletin ordusu değildir. Dolayısıyla doğru soru “Eski Tibet ilerici miydi?” değildir. Doğru soru şudur: Tibet halkı kendi toplumsal ve siyasal geleceğinin öznesi olma hakkına sahip midir?

    Burada Çin konusunda başka bir basitleştirmeden de kaçınmak gerekir. 1949 Çin Devrimi ile bugünkü Çin’i hiçbir değişiklik yaşanmamış gibi aynı toplumsal sistem altında değerlendirmek doğru değildir. Çin Devrimi tarihsel bir kırılmaydı. Özellikle 1950’lerin ortalarından itibaren özel sermayenin alanı büyük ölçüde daraltıldı, büyük sanayi işletmeleri devletleştirildi, bankacılık ve dış ticaret merkezîleştirildi, tarım kolektifleştirildi ve ekonomi merkezi planlama sistemine bağlandı. Mao döneminin siyasal sistemi, bürokrasinin rolü ve işçi demokrasisinin sınırları ayrıca eleştirilebilir. Fakat dönemin temel ekonomik yöneliminin özel sermayenin genişletilmesi değil, kapitalist mülkiyet ilişkilerinin sınırlandırılması ve tasfiyesi olduğu açıktır. 1978 sonrasında ise başka bir tarihsel süreç başladı. Piyasa mekanizmaları genişledi, özel sermaye yeniden büyük bir ekonomik güç haline geldi, yabancı sermaye Çin ekonomisine yoğun biçimde girdi, kâr, rekabet ve sermaye birikimi ekonomik yaşam içerisinde giderek daha belirleyici hale geldi. Bugünkü Çin’i Mao dönemindeki ekonomik ilişkilerin basit devamı olarak açıklamak bu dönüşümü görmezden gelmek olur.

    Bugünkü Çin’in sosyalist olduğuna ilişkin en güçlü savlardan biri devlet sektörünün büyüklüğüdür. Gerçekten de Çin devleti ekonominin stratejik bölümlerinde son derece güçlüdür. Ancak Marksist açıdan devlet mülkiyeti ile sosyalizm aynı şey değildir. Bir fabrikanın özel kapitalist yerine devlete ait olması önemli bir mülkiyet değişimidir. Fakat bundan fabrikanın artık işçilerin demokratik denetimi altında olduğu sonucu otomatik olarak çıkmaz. Marksist analiz tapuya değil, toplumsal ilişkiye bakmak zorundadır. Üretim kararlarını kim alıyor? İşletme yöneticilerini kim belirliyor? Üretim fazlasının nasıl kullanılacağına kim karar veriyor? İşçiler yöneticilerini seçip görevden alabiliyorlar mı? İşçiler bağımsız sınıf örgütlerini kurabiliyorlar mı? Üretimin amacı toplumsal ihtiyaçların karşılanması mı, yoksa işletmenin rekabet gücü, büyümesi ve sermaye birikimi mi? Devlet mülkiyetinin sosyalist olup olmadığını bu sorular belirler. Devlet mülkiyeti sosyalist dönüşümün aracı olabilir. Fakat devlet mülkiyetinin kendisi sosyalizm değildir.

    Burada Çin devletinin kendi belgelerine bakmak özellikle öğreticidir. Çin Anayasası bir taraftan kamu mülkiyetini sosyalist ekonomik sistemin temeli olarak tanımlar ve devlet sektörünün ekonomide öncü rol oynadığını söyler. Fakat aynı anayasa, kamu mülkiyetinin yanında çeşitli mülkiyet biçimlerinin birlikte geliştiğini da açıkça kabul eder. Daha önemlisi, özel işletmeleri “sosyalist piyasa ekonomisinin önemli bir bileşeni” olarak tanımlar. Özel ekonomik sektörlerin haklarının devlet tarafından korunacağını ve gelişmelerinin teşvik edileceğini belirtir. Aynı anayasa yasal özel mülkiyeti ve miras hakkını da koruma altına alır. Bu basit bir ayrıntı değildir. Çünkü mesele birkaç küçük esnafın sosyalist ekonominin kenarında faaliyet göstermesi değildir. Özel sermaye bugünkü ekonomik düzenin hukuken tanınmış bileşenlerinden biridir. 2025 yılında kabul edilen Özel Ekonomiyi Teşvik Yasası da bunu daha açık hale getirmiştir. Yasanın amacı özel ekonominin gelişme ortamını iyileştirmek, özel ekonomik kuruluşların piyasada eşit rekabetini güvence altına almak, yatırımı ve finansmanı desteklemek ve özel ekonominin ulusal kalkınmadaki rolünü güçlendirmektir.

    O halde Marksist soru kaçınılmazdır: Eğer özel sermaye vardır, ücretli işçi çalıştırabilmektedir, sermaye biriktirebilmektedir, kâr elde edebilmektedir, özel mülkiyet miras bırakılabilmektedir ve bu sermayenin büyümesi devlet tarafından hukuken teşvik edilmektedir; kapitalist toplumsal ilişkinin ortadan kaldırıldığını hangi maddi ölçütle söyleyebiliriz? Çin devletinin buna cevabı “sosyalizmin ilk aşaması” ve “Çin özelliklerine sahip sosyalizm” teorisidir. Bu Çin Komünist Partisi’nin siyasal ve teorik tezidir. Fakat Marksist eleştirinin görevi bir devletin kendisine verdiği adı tekrar etmek değildir; üretim ilişkilerini incelemektir.

    Bundan daha temel soru ise şudur: Çin’de işçi sınıfı gerçekten iktidarda mıdır? Bir partinin kendisini işçi sınıfının temsilcisi olarak tanımlaması ile işçi sınıfının gerçekten iktidarda olması aynı şey değildir. Bir sınıfın iktidarda olduğunu söylüyorsak bunun maddi biçimlerini gösterebilmeliyiz. İşçilerin üretim üzerinde gerçek denetimi nerede? İşçilerin bağımsız siyasal örgütlenme gücü nerede? İşletmelerde yöneticileri aşağıdan seçme ve geri çağırma mekanizması nerede? Ekonomik artığın nasıl kullanılacağı konusunda işçi sınıfının doğrudan karar mekanizması nerede? Marksist anlamda sınıf iktidarı, “halk adına” hareket eden bir devlet aygıtının varlığıyla kanıtlanamaz. Çünkü temsil ile egemenlik aynı şey değildir. Bir devlet işçiler adına yönetildiğini söyleyebilir. Fakat bundan işçilerin devleti yönettiği sonucu çıkmaz. Dolayısıyla bugünkü Çin üzerine tartışmanın merkezine şu soru konmalıdır: Devlet sermayeyi mi denetliyor, yoksa işçi sınıfı üretim sürecini ve devleti gerçekten denetliyor mu? İki şey birbirinden tamamen farklıdır.

    Fakat burada çok daha önemli bir noktaya geliyoruz. Diyelim ki yukarıdaki bütün eleştiriler yanlış olsun. Diyelim ki bugünkü Çin bütünüyle sosyalist bir toplum olarak kabul edilsin. Bu durumda Tibet halkının kendi kaderini tayin hakkı ortadan kalkar mı? Leninist ulusal sorun teorisine göre cevap yine hayırdır. Çünkü ulusların kendi kaderini tayin hakkı yalnız kapitalist devletlerin egemenliği altında yaşayan halklara tanınmış geçici bir hak değildir. Lenin kendi kaderini tayini açık biçimde bir ulusun başka bir ulusal-siyasal yapıdan siyasal olarak ayrılabilme ve bağımsız devlet oluşturabilme hakkıyla ilişkilendiriyordu. Daha da önemlisi, sosyalistlerin zorunlu bağları değil gönüllü bağları savunmaları gerektiğini söylüyordu. Her ulusun mutlaka ayrılması gerektiğini savunmuyordu; fakat bir ulusun ayrılma hakkının tanınmasında ısrar ediyordu. Buradaki ayrım son derece önemlidir: Ayrılma hakkını savunmak, ayrılmayı her durumda savunmak değildir. Gerçek birlik ancak ayrılma özgürlüğünün bulunduğu yerde gönüllü olabilir. Bir halkın önüne yalnızca “birlik içinde kalabilirsin” seçeneği konuluyorsa, orada kendi kaderini tayinden söz etmek güçleşir.

    Tibet tartışmasını bütün propaganda katmanlarından arındırdığımızda geriye son derece basit ama temel bir soru kalıyor: Tibet’in geleceğine kim karar vermelidir? Pekin mi? Washington mı? Delhi mi? Dalai Lama mı? Başka bir devlet mi? Yoksa Tibet halkının kendisi mi? Leninist kendi kaderini tayin ilkesi açısından cevap, belirli bir nihai statüyü dışarıdan seçmek değildir. Bağımsızlık olabilir, federal bir yapı olabilir, geniş siyasal özerklik olabilir, Çin içerisinde kalmak olabilir, başka bir siyasal düzenleme olabilir. Bunların hangisinin doğru olduğuna dışarıdan karar verildiği anda kendi kaderini tayin ilkesinin kendisi ortadan kalkar. İlkenin özü şudur: Tibetliler bağımsızlık dahil bütün siyasal seçenekleri özgürce tartışabilmeli ve kendi geleceklerini baskı olmaksızın belirleyebilmelidir. Bu düşünce yalnız Leninist teoride bulunmuyor. Birleşmiş Milletler Genel Kurulu’nun 20 Aralık 1961 tarihli 1723 sayılı Tibet kararında da Tibet halkının kendi kaderini tayin hakkına açık biçimde atıfta bulunuldu. Bu karar Tibet’in hukuki statüsünü tek başına çözen bağlayıcı bir bağımsızlık kararı değildi; fakat Tibet konusunda kendi kaderini tayin meselesinin uluslararası düzeyde açıkça gündeme geldiğinin önemli bir tarihsel belgesidir.

    Burada başlangıçtaki tartışmaya geri dönelim. Eski Tibet gericiydi. Büyük sınıfsal eşitsizlikler vardı. Aristokrasi vardı. Dinsel hiyerarşi vardı. Geniş köylü kesimleri bağımlılık ilişkileri içerisindeydi. Bunları söylemek Tibet halkına karşı olmak değildir; tam tersine tarih karşısında dürüst olmaktır. Fakat tam da aynı dürüstlükle şu soruyu sormamız gerekir: Bir halkın geçmişte kötü yönetilmiş olması, kendi geleceğini yönetme hakkını elinden alır mı? Eğer cevap evetse, dünyadaki çok az halk kendi kaderini tayin hakkına sahip olabilir. Çünkü tarihte hangi toplum sömürüsüzdür? Hangi halkın geçmişinde aristokrasi, sınıfsal baskı, dinsel tahakküm veya despotizm bulunmamıştır? Hakları geçmiş rejimlerin niteliğine bağlamak, halkları kendi yöneticilerinin suçlarından sorumlu tutmak anlamına gelir. Marksist bir yaklaşım bunu kabul edemez. Tibet halkının hakkı Dalai Lama’nın ilerici olup olmamasından kaynaklanmaz. Tibet halkının hakkı Budizmin ilerici olup olmamasından kaynaklanmaz. Tibet halkının hakkı eski Tibet’in sınıfsal yapısından kaynaklanmaz. Hak, halkın siyasal özne olmasından kaynaklanır.

    Burada sol açısından başka bir sorun da ortaya çıkıyor. ABD’nin Çin’e karşı yürüttüğü jeopolitik mücadelenin varlığı, Çin’e yöneltilen her eleştirinin Amerikan emperyalizmine hizmet ettiği anlamına gelmez. Aynı biçimde Washington’un Tibet meselesini kendi çıkarları için kullanması ihtimali, Tibetlilerin haklarını ortadan kaldırmaz. Anti-emperyalizm, Amerika’nın rakibi olan her devletin bütün politikalarını savunmak değildir. Böyle bir anlayış sosyalizmi halklardan devletlere doğru çevirir. Oysa Marksist enternasyonalizmin öznesi devletler değil, emekçiler ve halklardır. Bir büyük gücün başka bir büyük güce karşı olması, onu kendiliğinden sosyalist veya ilerici yapmaz. Aynı şekilde bir halkın talebinin Washington tarafından desteklenmesi de o halkın talebini kendiliğinden gayrimeşru hale getirmez. Bir hakkın niteliği, onu hangi büyük devletin araçsallaştırmaya çalıştığıyla belirlenemez.

    Tibet tartışmasının bize öğrettiği belki de en önemli şey budur. Sosyalizmi bir devletin jeopolitik çıkarlarıyla özdeşleştirirsek sosyalizmin özünü kaybederiz. Sosyalizm bir devlet bayrağı değildir, bir parti adı değildir, geçmişte yapılmış bir devrim değildir, devlet şirketlerinin büyüklüğü değildir, devletin sermayeyi disipline edebilme kapasitesi de değildir. Marksizm açısından sosyalizm, üreticilerin kendi toplumsal yaşamlarının gerçek öznesi haline gelmesi iddiasıdır. Aynı ilke ulusal sorun için de geçerlidir. Bir halkın özgürlüğü onun yerine başka bir devletin karar vermesi değildir. Bir merkezî devletin “sizin çıkarınız için sizi yönetiyoruz” demesi de özgürleşme değildir. Eski Tibet’te Tibetli köylünün efendisinin aristokrat olması nasıl eleştirilecekse, Tibetli halkın kendi siyasal kaderinin başka bir merkez tarafından belirlenmesi de aynı teorik cesaretle sorgulanmalıdır. Çünkü sosyalizm efendinin değiştirilmesi değildir. Özgürleşme, halkın kendi hayatının öznesi haline gelmesidir.

    Tibet meselesine Marksist açıdan bakıldığında savunulabilecek en tutarlı sonuç, Tibet’in dışarıdan belirlenmiş tek bir nihai statüsünü ilan etmek değildir. Asıl mesele seçim hakkıdır. Tibetlilerin Çin içerisinde yaşamayı seçmeleri mümkündür. Bağımsızlığı tercih etmeleri mümkündür. Federal veya başka bir siyasal düzen talep etmeleri mümkündür. Fakat gerçek bir tercih ancak bütün seçenekler gerçekten mümkün olduğunda vardır. Lenin’in kendi kaderini tayin teorisinin esas gücü de buradadır. Bir halkın ayrılması zorunlu değildir; ama ayrılabilme hakkı yoksa birlik gönüllü değildir. Bu nedenle Tibet tartışmasındaki temel Marksist soru ne Dalai Lama ne Budizm ne de Çin devletinin kendisine verdiği “sosyalist” sıfattır. Temel soru şudur: Bir halk kendi geleceğinin öznesi olacak mı, olmayacak mı? Eski Tibet’in aristokrasisini mahkûm etmek bu soruyu ortadan kaldırmaz. Çin Devrimi’nin tarihsel kazanımlarını kabul etmek bu soruyu ortadan kaldırmaz. Mao döneminin sosyalist dönüşümlerini teslim etmek bu soruyu ortadan kaldırmaz. Bugünkü Çin’in ekonomik başarıları da bu soruyu ortadan kaldırmaz. Çünkü halkların kendi kaderini tayin hakkı ekonomik kalkınmanın karşılığında vazgeçilecek bir hak değildir. Ve sosyalizmin sınavı yalnız sermayeye ne yaptığıyla değil, iktidarı altında bulunan halkların kendi gelecekleri hakkında söz söylemelerine ne ölçüde izin verdiğiyle de ölçülmelidir.

  • Siyasal Alevilik- Can Serhat Halis

    Siyasal Alevilik

  • KARALAMA DEFTERİ’NDE DOST SESİ- Süleyman Kuş

    KARALAMA DEFTERİ’NDE DOST SESİ- Süleyman Kuş

    Kendi dilinden, kültüründen ve halklar denizinden uzakta yaşamak zorunda kalan insanlar için bir dost sesi duymak, türküler ve şarkılar dinlemek, incelikle üretilmiş bir eseri deneyimlemek; bu yanılgı ve yalanlar çağında “ayık gözlerle” üreten sanat ve kültür emekçileriyle etkileşmek, kısacası kültürel yeniden üretim, kaybolup gitmemek için yaşamsal bir ihtiyaçtır.

    Bu üretimi kendi cephesinden desteklemeye çalışan kimi insanlarımız, karınca kararınca bir şeyler üretmekte; YouTube kanalları açmakta, internet televizyonları üzerinden siyasi sürgünlere, sığınmacılara ve duyarlı göçmenlere ulaşmaya çalışmaktadır.

    Karalama Defteri’nin yolculuğu

    2020 Mayıs’ından bu yana yayımladığı Karalama Defteri adlı kültür-sanat programıyla Hasan Bulut, bu alanda kendini sürekli geliştiren, bölgesellikten evrenselliğe uzanan geniş bir bakış açısını sahiplenen bir siyasi sürgün olarak dikkat çekiyor.

    Mardef — Maraş Kültür Dernekleri Federasyonu — içinde, bu yörenin kültürel ve sanatsal değerlerini tanıtma amacıyla başladığı yolculuğu, daha sonra coğrafyamızın bütün ilerici ve devrimci değerlerine kucak açan bir bakış açısıyla zenginleştirmiş durumda.

    Bu değerleri insanlarımıza tanıtmak, sistemin yağmacı ve gerici işgal kültürüne karşı durmak; entegrasyon adı altındaki kültürel asimilasyona ve modern devşirmeciliğe karşı devrimci, sosyalist değerlere yönelmek amacıyla, birkaç fireyi saymazsak yaklaşık 125 haftadır büyük bir emekle programını sürdürüyor.

    Bir yandan her birimiz gibi gündelik yaşam kavgasını verirken, öte yandan her hafta yeni bir konuk için hazırlık yapıyor; kitaplar inceliyor, programın afiş ve görsellerini hazırlıyor. Yayın günü geldiğinde ise herhangi bir yardımcısı olmadan hem sunucu hem de teknik sorumlu olarak, oldukça dar bir mekânda ve yetersiz teknik ekipmanla iyi bir iş çıkarmaya çalışıyor.

    Programlarda izleyicilerle konuğun yazılı olarak etkileşmesi de mümkün.

    Bir kültürel hafıza ve arşiv

    Karalama Defteri’nin önemli özelliklerinden biri de yaklaşık iki saat süren “muhabbetleriyle” ülkenin ve sürgün coğrafyasının yerel ve genel anlamda geniş bir arşivi olma yolunda ilerlemesi; böylece önemli kültürel değerleri yeniden toplumsal hafızaya taşımasıdır.

    Devrimci bir kültür yayın politikası doğrultusunda, popüler kültürün dayattığı isimler yerine sistemin görmezden geldiği, baskıladığı ya da görünmez kıldığı yetenekli sanat emekçileri görünür kılınmakta; onların ürünlerinin topluma ulaşmasına destek verilmektedir.

    İstedik ki bu kez biz sevgili Hasan’ı konuk etmiş olalım ve yıllardır sürdürdüğü bu çabayı tanıtalım.

    Karalama Defteri’ndeki ifade tarzıyla öz yaşam öyküsü şöyle özetlenebilir:

    Elbistan’dan sürgüne uzanan bir yaşam

    İki çocuklu, yoksul bir Türk Alevi ailenin büyük oğlu olarak Maraş’ın Elbistan ilçesinde yılbaşı günü dünyaya gelir; ancak nüfus kayıtlarına 5 Haziran 1968 olarak geçer.

    İç göçle çocuk yaşta tanışır. Ailesi, bir kat yatak ve birkaç kap kacakla çıktıkları tanker yolculuğuyla İskenderun’a gelir. İlk, orta ve lise eğitimini burada tamamlar.

    Politik faaliyetleri ve gözaltılar nedeniyle eğitimine devam edemez. Birçok işte çalışır. Daha sonra İskenderun Belediyesi’nde işçi olarak çalışmaya başlar.

    DİSK Genel-İş Sendikası’nda yöneticilik yapar. Toplu iş sözleşmesi sürecinde yaşanan anlaşmazlıklar, iş bırakma eylemleri ve açlık grevinde yer alması nedeniyle, sendikacı olmasına rağmen arkadaşlarıyla birlikte işten çıkarılır.

    1996 yılında tutuklanır. Cezaevinden çıktıktan sonra politik baskıların ardı arkası kesilmeyince, iç göçle sürdürdüğü yaşamına bu kez dış göç eklenir ve 1999 yılında yurt dışına çıkar.

    Politik, sosyal ve kültürel çalışmalarına yurt dışında devam eder.

    Bugün Mardef TV ve Karalama Defteri YouTube kanalı üzerinden yayınlarını sürdürmekte, aynı zamanda fotoğraf sanatıyla da ilgilenmektedir.

  • Sosyalist bakış açısı ve siyasi uygulama

    Sosyalist bakış açısı ve siyasi uygulama

    Franziska Stier

    Umudu örgütlemek isteyen herkesin, insanları bir araya getiren bir siyasi yaklaşıma ihtiyacı vardır. BastA!, bir sosyal hareket niteliğinde bir parti olarak kuruldu. Amaç, parlamento ile hareket arasında bir “orta yol” oluşturmaktı; bu amaç bugün de geçerliliğini korumaktadır.

    BastA!, seçkin bir azınlık tarafından yönetilen bir parti değildir – her ne kadar bazen iş yükünün çok az sayıda kişinin omuzlarına binmesi nedeniyle öyle hissedilse de. Sosyalizm anlayışımız, aynı zamanda kendi kaderini tayin hakkı, uluslararası dayanışma ve halkın tarihi şekillendirmedeki aktif katılımına dayanan radikal demokrasiyi savunmayı da içerir. Rosa Luxemburg, bu fikirleri daha önce Spartaküs Birliği’nin programında “Spartaküs Birliği Ne İstiyor?” başlığı altında kaleme almıştı ve bu yazısıyla pek çok sosyalist liderin sinirlerini bozmuştu: “Sosyalist toplumun özü, büyük emekçi kitlelerin artık yönetilen bir kitle olmaktan çıkıp, siyasi ve ekonomik yaşamın tamamını kendileri yaşayıp, bilinçli ve özgür bir özbelirlenme yoluyla yönlendirmelerinde yatmaktadır.”

    Aklın karamsarlığı, iradenin iyimserliği

    İtalyan komünist Antonio Gramsci de tutum meselesiyle uğraştı ve güç dengesinin acımasızca analiz edilmesini, bununla birlikte kolektif eylem yoluyla değişimin mümkün olduğuna dair sarsılmaz bir inancı savundu. Ondan öğrendiğimize göre, egemenlik sadece zorlama yoluyla değil, aynı zamanda hegemonya – yani kültür, eğitim ve medya – yoluyla da kurulur ve karşı-hegemonya oluşturmak sosyalist partilerin görevidir. Dolayısıyla sosyalizm sadece siyasi bir hedef değil, aynı zamanda kültürel bir uygulamadır. Sosyalizm, yalnızca iktidarı ele geçirme eylemi değil, toplumu dönüştürmeye yönelik uzun soluklu bir süreçtir.

    Sosyalist-feminist sıcaklık akımını örgütlemek

    Sadece kapitalizme, ataerkilliğe ve ekolojik sömürüye karşı olmak yeterli değildir. Aksine, başkalarıyla birlikte gündelik hayatı şekillendirebileceğimiz alanlar örgütlemeliyiz. İnsanların gündelik yaşamlarına ilişkin kararların alındığı alanlardan biri de parlamentodur. Oysa burada insanlar, kararların dayatıldığı ‘siyasi nesneler’ olarak görünürler.

    Mevcut güç dengesi göz önüne alındığında, burjuvazi ara sıra bazı uzlaşmalara zorlanabilir, ancak önemli bir atılım elde edilememiştir. BastA!, arkamızda geniş toplumsal hareketlerin olduğu ve insanların direniş için mahallelerde örgütlendiği yerlerde başarılı oldu.

    Bu hareketler zaman, enerji ve para gerektirir. Uzun sürmezler; çünkü gündelik yaşam, standart 42 saatlik çalışma haftası ve çocuk bakımı, hem aynı anda hem de uzun vadede sağlıklı bir şekilde bu mücadeleye bağlı kalmak için çok fazla enerji gerektirir. Yine de, birlikte mücadele etmenin kısa vadeli bir kolektif deneyimi bile bizi değiştirir – ister feminist grev hareketlerinde olsun, ister Basel2030 etrafındaki iklim adaleti hareketi gibi diğer dönüştürücü mücadelelerde olsun.

    Sorular sorarak ilerlemek

    Basel2030 ile yapılan kapı kapı dolaşarak yapılan sohbetlerden elde edilen deneyimler çarpıcıydı. İnsanlar, daha önce hiç kimsenin kendileriyle ilgilenmemiş olması nedeniyle minnettarlıklarını dile getirdiler. Öte yandan, bazıları ise birisinin durumları ve ihtiyaçları hakkında ciddi sorular sorması karşısında şaşkınlığa kapıldılar. Çoğu zaman solcular bir soruyu başlangıç noktası olarak kullanır, ancak ardından emperyalist ya da alternatif olarak kapitalist sömürüye dair ayrıntılı bir analiz sunarlar – ki bu, kesinlikle kimsenin ne zamanı ne de ilgisi olan 10 dakikalık bir monologdur.

    Oysa bizi sosyalist olarak tanımlayan ve üzerine inşa etmemiz gereken şey, insan kardeşlerimizin yaşamlarına duyduğumuz bu samimi ilgidir – vaaz verme tuzağına düşmeden.

    Mesele asla bizim insanları yönetmemiz olmamalıdır. Aksine, değişim halkla birlikte organize edilmelidir. Zorluk, kişisel değişimi ve toplumsal değişimi el ele getirmekte yatmaktadır. Irkçılık, kadın düşmanlığı, queerfobi, antisemitizm, yoksulluk korkusu ve engellilere karşı ayrımcılık… Bunların hepsi toplumumuzda derinlere işlemiş tutumlardır ve “devrimci özne” ile sınırlı kalmaz. Ne kadar reddedersek reddedelim, biz de her gün bu baskıya katkıda bulunuyoruz. Ancak, sadece teorik çevrelerin içine çekilerek bu durumu yıkamayız. Elbette burada da net bir duruş ve derinlemesine düşünme gereklidir, ancak bu bölünmelerin ve baskı biçimlerinin ancak ortak bir mücadele ve birbirimize karşı samimi bir ilgi yoluyla – #radicallyhuman bir şekilde birlikte hareket ederek – aşılabileceğine inanıyorum.

    Mahalleleri örgütlemek – siyasi bir ütopya mı?

    Türk ve Kürt ortak örgütlerle yaptığımız tartışmalar sayesinde, parti yaşamının ne kadar çeşitlilik gösterebileceğini öğrendik. Tematik grupların yanı sıra, partiler çok çeşitli kültürel ve sportif etkinlikler düzenliyor; bu etkinlikler, siyasetin kendisinden çok daha fazla insanı partiye bağlı kılıyor. Bu alanlar, karşılıklı etkileşimi ve anlayışı teşvik ediyor.

    Sosyalist hedef, mahallelerde yaşamın şekillenmesini örgütlemektir – yukarıdan değil, halkın inisiyatifiyle; BastA! da bu sürecin tam merkezinde yer almalı, sadece kenarda kalmamalıdır. Belki bir çayevi, bir sosyal danışma merkezi ya da halk için başka somut bir buluşma noktası olabilir.

    Belki de “demokratik konfederalizm”in konsey temelli demokratik yapıları da bu somut ütopyanın hayata geçirilmesine yönelik yaklaşımlar sunmaktadır. Abdullah Öcalan’ın fikirlerinin gücü, yalnızca kadınların özgürleşmesi ve ekoloji konusundaki görüşlerinde değil, aynı zamanda insanların konseyler aracılığıyla kararlarının pratik uygulamasına katılmalarında da yatmaktadır. Bu son derece somut katılım sayesinde, kamusal alanın kolektif bir şekilde sahiplenilmesi gerçekleşir ve bu da yabancılaşma ve izolasyona karşı bir etki yaratır.

    BastA!’nın kararlı, net ve her şeye rağmen neşeli tavrıyla, siyasi seçim döngülerinin ötesinde bir sosyalist topluma katkıda bulunabileceğine inanıyorum. Haydi başlayalım!

    Franziska Stier
    , Parti Sekreteri, BastA!

    Kaynak / İlk yayın tarihi: BastA!, Sosyalist Duruş ve Siyasi Uygulama, 8 Haziran 2025.
    Orijinal: https://basta-bs.ch/artikel/sozialistische-haltung-und-politische-praxis

  • Avrupa siyasetinin kimlik sorunu – Serdar Öztürk

    Avrupa siyasetinin kimlik sorunu – Serdar Öztürk

    Avrupa siyasetinde son yıllarda yaşanan değişimi yalnızca “aşırı sağ yükseliyor” cümlesiyle açıklamak mümkün mü? Almanya’dan Fransa’ya, İtalya’dan Hollanda’ya, Avusturya’dan İsveç’e kadar birçok ülkede milliyetçi, popülist ve göç karşıtı partiler geçmişe kıyasla daha güçlü bir konuma ulaştı. Avrupa’da önemli bir dönüşüm yaşanıyor. Sağ partiler güçlenirken, merkez sağ ve hatta bazı merkez sol partiler de sağın uzun süredir dile getirdiği konuları kendi siyasal söylemlerinin merkezine taşıyor. Tam da burada sorulması gereken soru “Avrupa sağa mı dönüyor?” yerine “Avrupa’nın siyasal merkezi mi sağa kayıyor?” olmalıdır.

    İtalya’da Giorgia Meloni liderliğindeki Fratelli d’Italia, Fransa’da Marine Le Pen’in Rassemblement National’ı, Almanya’da AFD, Avusturya’da FPÖ, Hollanda’da PVV ve İspanya’da VOX aynı gibi görünse de aslında birbirlerinden önemli farklılıklar barındırıyor. Ortaklaştıkları noktalar ise göçün sınırlandırılması, ulusal egemenliğin güçlendirilmesi, güvenlik politikalarının sertleştirilmesi, geleneksel toplumsal değerlerin korunması ve Avrupa Birliği’nin yetkilerinin sorgulanması…

    2015’te Avrupa’ya yönelen göç dalgasından bu yana göç, yalnızca insani bir mesele olmaktan çıkarak seçim kampanyalarının temel konularından biri haline geldi. Sığınmacıların toplumsal entegrasyonu, sınır güvenliği, düzensiz göç ve bazı Avrupa ülkelerinde artan suç ve güvenlik endişeleri, seçmenlerin siyasi tercihlerini etkileyen başlıklara dönüştü. İşte bu noktada sağ popülist partiler halkın endişelerine basit ve doğrudan cevaplar verdi.

    Neydi sağ partilerin vaatleri?

    Daha sıkı sınırlar, daha az göç ve daha güçlü ulusal devlet.

    Merkez partilerin cevabı ise çoğu zaman daha karmaşık ve daha temkinli oldu. Tam da bu nedenle sağ partiler, seçmenin gündelik kaygılarını diğer partilerden daha açık ifade ettikleri iddiasıyla önemli bir avantaj elde etti.

    Avrupa’daki sağ yükselişini sadece göçle açıklamak doğru mu? Yanıtı elbette hayır…

    Avrupa’da son yıllarda ekonomik ve sosyal huzursuzluklar arttı. Hayat pahalılığı, enerji fiyatları, konut maliyetleri, gençlerin iş bulma sorunları ve sosyal devletin geleceği konusundaki kaygılar, geleneksel siyasi partilere yönelik memnuniyetsizliği artırdı. Buna bir de siyasi kurumlara duyulan güvenin azalması eklenince ortaya çıkan sonuç bu.

    Popülist sağ partilerin başarısının temelinde uzun zamandır merkez partilerin sorunlar karşısında ürettiği çözümler yerine; karmaşık gibi görünen sorunlara basit cevaplar vermesi yatmıyor mu? Avrupa; “Nasıl bir toplumda yaşamak istiyoruz?” sorusunu giderek daha fazla tartışıyor. Sosyal medyanın etkisini de ekleyerek, sağ popülist hareketlerin yükselişine bir de Avrupa Birliği’nin geleceği açısından ortaya atılan güvenlik endişesini de eklemek gerekiyor.

    Avrupa Birliği’nin temel fikri, ulusal egemenliğin belirli alanlarda ortak kurumlarla paylaşılması üzerine kurulu. Oysa milliyetçi sağ partiler çoğu zaman “daha güçlü ulus devletler ve daha az Brüksel müdahalesini” savunuyor.

    Bu nedenle Avrupa siyasetindeki sağ yükseliş, yalnızca göç veya ekonomi meselesi değil. Aynı zamanda Avrupa’nın nasıl bir siyasi yapı olması gerektiği konusunda da bir tartışma.

    Ancak burada da sağ partileri tek bir blok olarak görmek doğru olmaz. Bazıları Avrupa Birliği’nden tamamen kopmayı savunurken, bazıları birlik içerisinde kalıp yetkilerin ulusal devletlere geri verilmesini istiyor. Bu farklılıklar, Avrupa sağının geleceğinde önemli çatışmalar yaratabilir. Burada dikkat edilmesi gereken başka bin önemli nokta daha var.

    Avrupa’daki her sağ seçmeni “aşırı sağ seçmeni” olarak tanımlamak doğru değil. Bir seçmen göçün sınırlandırılmasını isteyebilir ama demokratik kurumları savunabilir. Bir başkası Avrupa Birliği’nin yetkilerinin azaltılmasını isteyebilir ama liberal demokrasiden vazgeçmek istemeyebilir.

    Dolayısıyla “sağ” ile “aşırı sağ” arasında ayrım yapmak gerekiyor.

    Ancak bunun tersi bir hata da yapılmamalı. Demokratik seçimlerle güç kazanan her parti otomatik olarak demokratik değerler açısından risksiz kabul edilemez. Burada asıl sorun; hukuk devleti, kuvvetler ayrılığı, basın özgürlüğü, azınlık hakları, bağımsız kurumlar ve demokratik rekabet gibi temel ilkelerin korunup korunmadığıdır. Bu nedenle Avrupa’daki sağın yükselişini değerlendirirken partilerin yalnızca ekonomik veya göç politikalarına değil, demokratik kurumlarla ilişkilerine de bakmak gerekir.

    Sağın yükselişini anlamak için bir de Avrupa solunun yaşadığı sorunlara da bakmak gerekiyor.

    Avrupa’daki sosyal demokrat partiler uzun yıllar boyunca işçi sınıfının temel siyasi temsilcileri oldular. Fakat ekonominin dönüşmesi, sanayinin gerilemesi, küreselleşme ve seçmen tabanının değişmesiyle birlikte bu partilerin geleneksel destekçileriyle aralarındaki bağ zayıfladı. Özellikle ekonomik olarak kendisini güvencesiz hisseden işçi sınıfının bir bölümünün sağ popülist partilere yönelmesi dikkat çekici. Bu durum siyasetin klasik “işçi sınıfı = sol” denklemine artık her ülkede güvenilemeyeceğini gösteriyor. Bugünün seçmeni ekonomik olarak daha fazla devlet desteği isterken kültürel konularda daha muhafazakar olabilir. Ya da ekonomik olarak liberal olup göç konusunda sert politikaları destekleyebilir. Dolayısıyla eski sağ-sol ayrımı giderek daha karmaşık hale geldi

    Avrupa’nın önündeki tabloyu tek bir siyasi yöne doğru ilerleyen kaçınılmaz bir süreç olarak görmek doğru olmaz. Sağ partilerin yükseldiği ülkeler olduğu gibi gerilediği ülkeler de var. Seçmen davranışları ekonomik koşullara, göç rakamlarına, hükümetlerin performansına ve ülkelerin tarihsel deneyimlerine göre değişebiliyor. Bu nedenle “Avrupa artık tamamen sağa döndü” demek erken olabilir.

    Fakat başka bir gerçek daha var ki artık Avrupa siyasetinin de gündemi değişti.

    Göç, sınır güvenliği, ulusal egemenlik, kimlik, güvenlik ve kültürel değerler artık Avrupa siyasetinin merkezinde. Ve bu gündemi uzun süre boyunca sağ popülist hareketler belirledi.

    Dolayısıyla Avrupa’daki siyasi dönüşümü yalnızca sandıkta kazanan ve kaybedenler üzerinden okumak yetersiz kalıyor. Asıl dönüşüm, siyasetin hangi soruları sorduğunda ve hangi cevapları “normal” kabul ettiğinde ortaya çıkıyor.

    Belki de bugün Avrupa’da yaşanan şey klasik anlamda bir “sağın iktidara yürüyüşü” değil, daha derin bir dönüşümün habercisi. Sağ partiler bu dönüşümün en görünür aktörleri olabilir. Asıl mücadele ise, demokratik değerlerden vazgeçmeden seçmenin gerçek ekonomik, sosyal ve kültürel kaygılarına kimlerin cevap verebileceği konusunda yaşanacak.

    Avrupa gerçekten sağa mı dönüyor, yoksa yıllardır siyaset yapan merkez artık seçmenin değişen dünyasına cevap veremediği için mi çözülüyor? Bu sorunun yanıtı, yalnızca Avrupa’nın siyasi haritasını değil, nasıl bir toplum olmak istediğini de belirleyecek.

  • Çürümenin Çağrısı- Seyhan Uludag

    Çürümenin Çağrısı- Seyhan Uludag

    İnsanlık tarihi çoğu zaman ilerlemenin ve yükselişin hikâyesi olarak anlatılır; icatlar, zaferler, şehirler, uygarlıklar ve ihtişamlı dönemler üzerinden. Ama bu tarih aynı zamanda çürümenin de tarihidir. Çünkü her yükselişin ardında bir çöküş gizlidir, her ihtişamın gölgesinde kokuşma başlar. Roma’nın mermer sarayları bir gün sessizce yıkıntıya dönüştü, 20. yüzyılın modern kentleri bir anda savaşın enkazına gömüldü. Ve bugün biz, modernitenin en ileri aşamasında, kendi hayatlarımızın içinde sessiz bir çürümenin izlerini taşıyoruz.

    Çürüme yalnızca toplumların kaderi değildir; insanın kendisi de çürür. İçsel bir yıkım, ruhun ağır ağır tükenişi, insanın kendi varoluşuyla arasına koyduğu mesafe… Bunlar, sokakta yanımızdan geçen sıradan bir insanın yüzünde de görülebilir. Örneğin, adaletin artık bir değer olmaktan çıkıp çıkarların gölgesinde bir oyun haline geldiği bir toplumda yaşayan birey, önce küçük ödünler vererek başlar çürümeye. İş yerinde haksızlığı görür ama susar; vicdanının sesini bastırarak uyum sağlamayı öğrenir. Bir süre sonra bu suskunluk, kişiliğin bir parçası haline gelir. İnsan, kendisine “başka türlü yaşanmaz” diyerek kendi ahlaki çöküşüne gerekçeler bulur.

    Çürümenin bir başka yüzü, bireyin kendi sahiciliğini kaybetmesidir. Sosyal medyada kendisini hiç olmadığı gibi sunan, sahte mutluluklar, sahte kahkahalar paylaşan, içten içe mutsuz olduğu halde başkalarına “başarılı” görünmeye çalışan insan tipi… Bu yalnızca bireysel bir zaaf değil, çağın ruhunun bir göstergesidir. Çünkü artık hakikatten çok görünüşün değeri vardır; insanın içsel dünyası, piyasanın sahte vitrinlerinde eritilmiştir.

    Kimi zaman çürüme, çok daha sessiz ve görünmezdir. İnsan kendi bedeninden, doğasından, duygularından kopmaya başladığında ortaya çıkar. Bir genç, sürekli çalışmaya zorlandığı, hep daha fazla “performans” göstermesi beklendiği için kendi hayallerinden vazgeçer; başka bir insan, küçük menfaatler uğruna dostlarını terk eder; bir diğeri, korku yüzünden gerçeği söylemekten vazgeçer. Ve bütün bu küçük teslimiyetler birikir, sonunda insanın kendisine yabancılaşmasına dönüşür. İşte kişisel çürüme budur: İnsan, bir zamanlar doğru bildiğini artık hatırlamaz hale gelir, kalbinin sesini bastırır, kendisine bile yabancı olur.

    Kapitalizmin geç evresi, bu kişisel çürümeleri kolektif bir kader haline getirmiştir. Tüketimin sınır tanımadığı, her şeyin metaya dönüştüğü bir çağda yaşıyoruz; insan bile bir üründür artık. Çalışma gücü, zamanı, bedeni, hatta duyguları pazara sürülür. Reklamlarda satılan “mutluluk paketleri” insanların ruhsal boşluklarını doldurmaz, yalnızca yeni bir bağımlılık yaratır. Politik sahne hakikatin değil, manipülasyonun mekânıdır; yalanın kurumsallaşması, insanların gözünde artık şaşırtıcı değildir. Doğayla kurduğumuz bağ ise kopmanın eşiğinde; ormanlar yanarken, buzullar erirken, kentlerde nefes almak zorlaşırken bile sıradan insan bunu görmezden gelmeyi öğrenmiştir. İşte tam da bu kayıtsızlık, en derin çürümenin işaretidir: Bir insan, kendi yok oluşunu seyredecek kadar uyuştuğunda, çürüme bireysel sınırlarını aşıp toplumsal hale gelir.

    Bu yazının amacı, çürümeyi yalnızca bir yakınma ya da basit bir kavram olarak değil, teorik bir sorun olarak ele almaktır. Nietzsche’nin dekadans kavramı, Marx’ın yabancılaşma teorisi, Adorno ve Horkheimer’ın modern barbarlık eleştirisi ve günümüz ekolojik krizleri, hep aynı soruya işaret eder: İnsanlık kendi yarattığı değerleri tüketerek kendisini de mi tüketiyor? Çünkü çürüme yalnızca dışarıdan gelen bir yıkım değil, içeriden başlayan bir çözülmedir. İnsanın kendisine ihanet etmesi, bireyin küçük ödünlerle başlamış yolculuğunun sonunda kolektif bir barbarlığa dönüşmesidir.

    Ama yine de her çürümenin içinde bir ihtimal gizlidir. Çürüyen bedenin içinde kimi zaman yeni bir yaşam filizlenir; karanlığın ortasında bir kıvılcım, en dibe vurmuş ruhun içinde yeniden doğma arzusu… Eğer bugünün çürümesini kaçınılmaz bir kader gibi görürsek barbarlık kaçınılmaz olacaktır; ama onu bir çağrı, bir uyarı, bir çığlık olarak okuyabilirsek, belki de insanlığın yeniden kendisini kurma ihtimali hâlâ vardır.

    Dekadans Kavramı: Felsefi Temeller

    “Dekadans” sözcüğü, çoğu zaman yalnızca kültürel bir bozulmayı, sanatın yozlaşmasını ya da ahlaki değerlerin erozyona uğramasını anlatmak için kullanılır. Oysa kavramın köklerinde çok daha derin bir felsefi tartışma yatar. Çürüme, yalnızca toplumların değil, bireylerin de kaderidir; ve bu kader, insanın kendisiyle kurduğu ilişkinin bozulduğu anda görünür hale gelir.

    Nietzsche’nin dekadans kavrayışı, belki de bu sorunun en çarpıcı başlangıç noktasıdır. Nietzsche’ye göre dekadans, yaşamın gücünü yitirmesi, varoluşun içsel enerjisinin tükenmesi demektir. İnsan, kendi içindeki yaratıcı kuvveti kaybettiğinde, yaşamı onaylamak yerine ondan kaçmaya başladığında çürür. O yüzden Nietzsche, Hristiyan ahlakını bir “dekadans ahlakı” olarak görür: Zayıfların, yaşamı inkâr ederek, güçsüzlüğü bir erdem gibi yüceltmesidir bu. Onun gözünde dekadans, yalnızca ahlaki bir düşüş değil, varoluşun kendisini inkâr etme halidir.

    Bu düşünceyi bireysel düzlemde görmek zor değildir. Bir insan, yaşamın karşısında güçsüz düştüğünde, kendi tutkusunu bastırdığında ya da cesaret etmekten vazgeçtiğinde dekadansa sürüklenir. Örneğin; çocukluğunda ressam olmak isteyen ama ailesinin beklentileriyle muhasebeci olan bir insan düşünelim. Zamanla kendi içindeki tutkuyu unutmaya başlar, yerine sıradan bir uyum yerleşir. Kendi hayalini, kendi özgün yaşam arzusunu terk ettiği anda aslında çürümenin ilk adımı atılmıştır. Nietzsche’nin gözünde bu, bir bireyin “yaşamı reddetmesi”dir; yani dekadansın en kişisel biçimi.

    Oswald Spengler’in Batı’nın Çöküşü kitabı, dekadans kavramını uygarlıklar ölçeğinde yorumlar. Ona göre her uygarlık, bir organizma gibi doğar, gelişir ve sonunda çürüyerek ölür. Spengler, Batı medeniyetinin de bu çürüme evresine girdiğini söyler. Şehirlerin mekanikleşmesi, kültürün yüzeyselleşmesi, insanın ruhunu tüketen teknik ilerlemeler… Ona göre bunlar, bir uygarlığın ihtişamdan çürümeye geçişinin alametleridir. Bugün megapollerin kalabalık yalnızlıklarında, neon ışıkları altında tükenen insanlarda bu teşhisin yankısını görmek zor değildir.

    Marx ise çürümeyi, insanın kendi emeğiyle kurduğu ilişki üzerinden açıklar. Yabancılaşma teorisi, dekadansın toplumsal köklerini gösterir. İnsan, kendi emeğinin ürününü metaya dönüştürdüğünde, o ürün karşısında yabancılaşır; zamanla emeği, kendisi üzerinde yabancı bir güce dönüşür. Bu yalnızca bir ekonomik süreç değil, aynı zamanda bir ruhsal çürümedir. Örneğin, fabrikada gün boyu aynı parçayı üreten işçi, bir noktadan sonra kendi emeğini değil, kendisine yabancı bir sürecin parçasını üretmiş olur. Ve bu döngü, insanı kendi özünden koparır. Marx’a göre kapitalist toplumun dekadansı, işte bu yabancılaşmanın evrenselleşmesidir.

    Adorno ve Horkheimer ise Aydınlanmanın Diyalektiği’nde dekadansı daha farklı bir düzlemde tartışır: Onlara göre modern akıl, kendisini barbarlığa dönüştürmüştür. Bilim ve rasyonalite, insanı özgürleştireceğine, yeni bir tahakküm biçimi yaratmıştır. Auschwitz’in endüstriyel ölüm kampları, modern aklın en karanlık ürünü olarak, dekadansın en korkunç yüzünü açığa çıkarmıştır. Burada çürüme, yalnızca bireyin ya da toplumun değil, bütün bir uygarlığın aklının çürümesidir.

    Bu felsefi temeller, çürümenin farklı boyutlarını ortaya koyar: Nietzsche için yaşamı reddetme, Spengler için uygarlığın tükenişi, Marx için yabancılaşma, Adorno için aklın barbarlığa dönüşmesi. Ortak nokta ise açıktır: Dekadans, insanın kendisine, kendi yaratıcı gücüne, kendi hakikatine yabancılaşmasıdır.

    Bugünün insanı bu teorileri yabancı birer düşünce olarak görmemelidir; çünkü her birinin izleri gündelik hayatımızda canlıdır. Hayalini kaybetmiş, rutinin içine sıkışmış bir bireyde Nietzsche’nin dekadansı; kentin beton duvarları arasında ruhu tükenen bir toplulukta Spengler’in uygarlık çöküşü; emeğinin karşılığını alamayan ve kendi hayatına yabancılaşan işçide Marx’ın teorisi; algoritmaların denetiminde, ekranlara bağımlı yaşayan kitlelerde ise Adorno’nun barbarlık eleştirisi yankılanır.

    Dekadans, işte bu yüzden yalnızca teorik bir kavram değil, çağımızın içsel aynasıdır. Ve bu aynada gördüğümüz yüz, giderek daha tanıdık hale gelmektedir.

    Aydınlanmanın Diyalektiği ve Modern Barbarlık

    1. yüzyılın Aydınlanma düşünürleri, insan aklının zincirlerini kırarak özgürlüğün, eşitliğin ve ilerlemenin çağını başlatacaklarına inanıyorlardı. Akıl, bilim ve teknik, insana doğa karşısında üstünlük sağlayacak, hurafelerin yerini bilgi, despotizmin yerini özgürlük alacaktı. İnsanlık, sonunda kendi kendisinin efendisi olacaktı. Fakat tarihsel deneyim gösterdi ki bu umutların bir kısmı gerçekleştiyse bile, aynı süreç beklenmedik ve korkunç bir çelişkiyi de beraberinde getirdi: Aklın barbarlığa dönüşmesi.

    Adorno ve Horkheimer, Aydınlanmanın Diyalektiği’nde bu paradoksu keskin bir biçimde ortaya koyarlar. Onlara göre Aydınlanma, doğayı aklın nesnesi haline getirerek insanı özgürleştirmeyi amaçladı, ancak bu süreçte doğa üzerinde kurulan egemenlik, insan üzerinde de yeni bir tahakküm biçimi yarattı. Akıl, özgürlüğün değil; hesap, denetim ve baskının aracı haline geldi. İnsan, kendi yarattığı araçların esiri oldu.

    Bunu bireysel yaşamda görmek zor değildir. Teknoloji bugün hayatımızı kolaylaştırmak için vardır ama aynı zamanda bizi sürekli denetim altında tutar. Akıllı telefonlarımız, işteki verimlilik raporlarımız, ekranların gözetimi… İnsan kendini özgür sandığı anlarda bile görünmez zincirler taşır. Sabah uyanır uyanmaz telefonuna bakan, gün boyu algoritmaların sunduğu içerikleri tüketen, kendi zamanını bile planlayamaz hale gelen birey aslında özgür değildir; modern barbarlığın sessiz esiridir.

    1. yüzyılın en karanlık tanıklıkları bu paradoksun ne kadar derin olabileceğini gösterdi. Auschwitz, Treblinka ve Hiroşima… Bunlar yalnızca savaş suçları değil, modern aklın ürünü olan endüstriyel barbarlık örnekleridir. Ölümün seri üretim mantığıyla düzenlenmesi, teknolojinin insanı yok etme aracına dönüşmesi, Aydınlanma’nın sözde ilerleme vaadinin içindeki çürümeyi açığa çıkarmıştır. Akıl, yaşamı koruyacağına, onun sistematik bir biçimde yok edilmesine hizmet etmiştir.

    Bugün bu çelişki farklı biçimlerde devam ediyor. Sosyal medya, insanı birbirine bağladığını iddia ederken, aslında derin bir yalnızlık yaratıyor. Eğitim sistemleri eleştirel aklı geliştirmek yerine öğrencileri “piyasanın ihtiyaçlarına göre” biçimlendiriyor. Sağlık teknolojileri insan ömrünü uzatıyor ama aynı zamanda ilaç tekellerinin kâr mantığına hapsolmuş durumda. Bütün bunlar modern barbarlığın rafine görünümleridir. Artık barbarlık kılıçlarla, kalkanlarla değil; ekranlar, veri tabanları ve algoritmalar aracılığıyla işliyor.

    Kişisel düzeyde bu barbarlık en çok ruhlarımızda hissediliyor. İnsan, sürekli hız ve verimlilik talebi altında tükeniyor. Bir işçi gün boyu vardiyada çalışıp, akşam eve geldiğinde yorgunluktan çocuklarıyla konuşamayacak hale geliyor. Bir genç, hayallerinden çok sınav puanlarının belirlediği bir yaşam sürüyor. Bir anne, gün boyunca sosyal medyada kusursuz bir hayat imajı sergilerken, kendi yalnızlığını kimseyle paylaşamıyor. İşte modern barbarlık budur: İnsanı öldürmeden tüketmek, ruhunu çürütmek, varlığını sahici olmaktan uzaklaştırmak.

    Aydınlanma, insanı hurafelerden kurtarmayı vaat etti ama yerine yeni putlar koydu: Piyasa, teknoloji, verimlilik, başarı… Ve bu putların karşısında insan giderek küçülüyor. Barbarlık artık uzak topraklarda, savaş meydanlarında değil; gündelik hayatımızın en sıradan anlarında, kendi içimizde sessizce büyüyor.

    Dolayısıyla Aydınlanmanın diyalektiği bize şunu gösteriyor: Akıl tek başına özgürleştirici değildir; etikle, kolektif değerlerle, insana dair sahicilikle birleşmediği sürece en büyük barbarlıkların aracı haline gelebilir. Modern barbarlık, sadece tarihsel bir felaketin adı değil; çağdaş insanın her gün deneyimlediği, farkına varmadan içine çekildiği bir varoluş biçimidir.

    Kapitalizmin Çürüme Dinamikleri

    Kapitalizmin tarihi, başlangıcından itibaren birikim ve genişleme üzerine kuruludur. Marx’ın deyimiyle, sermaye canlı kalabilmek için sürekli genişlemek, yeni pazarlar bulmak, yeni ihtiyaçlar yaratmak zorundadır. Bu sürekli büyüme zorunluluğu, yalnızca ekonomiyi değil, insanın ruhunu, doğayı ve toplumsal ilişkileri de dönüştürür. Kapitalizmin çürüme dinamikleri tam da burada başlar: İnsanın emeğinin, zamanının, hatta hayallerinin bile metalaştırılmasıyla.

    Bir toplumda her şey metaya dönüştüğünde, değerler de çürümeye başlar. Aşk, sadakat, dostluk, hatta vicdan bile birer piyasa mantığının parçası haline gelir. Bir insanın en içten duygusu reklamın nesnesi yapılabilir, bir annenin kaygısı ilaç şirketlerinin kârına çevrilebilir, bir gencin hayali sosyal medya kampanyalarının “marka imajı”na hizmet edebilir. Kapitalizmin dinamizmi, aslında sürekli bir yıkım üzerine kuruludur; çünkü yeni ihtiyaçlar yaratmak için eskileri tüketmek, yeni ilişkiler kurmak için eskilerini yok etmek zorundadır. Bu yüzden kapitalizm, görünürde üretirken, derinlerde çürütür.

    Bireysel düzeyde bu çürüme en çok “zaman” üzerinden hissedilir. İşçi sabahtan akşama kadar çalışır, ama ürettiği ürünün ne olduğuna, kime hizmet ettiğine yabancıdır. Bir beyaz yakalı, ekran başında raporlar üretir, sunumlar hazırlar, ama bunların kendi yaşamına hiçbir anlam katmadığını bilir. Herkesin zamanı, şirketlerin takvimine göre parçalanır, insanın kendi zamanı artık kendisinin değildir. Kapitalizmin çürüme dinamiği, insanın en değerli varlığını, yani yaşam süresini sistemin hizmetine sokmasıyla başlar.

    Tüketim kültürü bu çürümeyi daha da derinleştirir. İnsana sürekli eksik olduğu söylenir: daha yeni bir telefon, daha büyük bir ev, daha şık kıyafet… Eksiklik duygusu, kapitalizmin en büyük silahıdır. İnsan, bir türlü doyuma ulaşamaz; hep biraz daha fazlasını ister. Bu bitmeyen arzu, bireyin ruhunu yavaş yavaş kemirir. İçsel huzur, yerini tüketim döngüsünün yarattığı tatminsizliğe bırakır. Böylece birey, kendi çürümesini “alışveriş torbaları”yla örter, fakat ertesi gün aynı boşluk yeniden büyür.

    Kapitalizmin çürüme dinamikleri yalnızca ekonomik ya da kültürel değildir; toplumsal dokuyu da aşındırır. Dayanışmanın yerini rekabet alır, kolektif olanın yerini bireysel başarı. İnsanlar birbirlerini dost değil, rakip olarak görmeye başlar. Bir iş yerinde aynı masada oturan iki çalışan bile birbirine potansiyel tehdit gibi bakar, çünkü terfi, prim, pozisyon hep sınırlıdır. Böylece insanlar arasındaki bağlar kopar, güvenin yerini çıkarcılık alır. Çürüme, önce bireyin içinde başlar, sonra bütün topluma sirayet eder.

    Kapitalizmin geç evresinde bu çürüme artık görünmez olmaktan çıkmıştır. Ekolojik kriz bunun en çıplak göstergesidir. Şirketler daha çok kâr elde etmek için ormanları yok eder, denizleri kirletir, atmosferi zehirler. Gezegenin yaşamsal döngüleri bozulurken bile bu yıkım devam eder. İnsanlık kendi varoluş koşullarını tüketmektedir; bu, çürümenin yalnızca toplumsal değil, ekolojik bir boyuta ulaştığını gösterir.

    Kişisel bir örnek üzerinden düşünelim: Şehirde yaşayan sıradan bir insan, sabah işine giderken trafikte saatler kaybeder, akşam eve döndüğünde yorgunluktan kitap okuyamaz, çocuklarıyla ilgilenemez, dostlarını göremez. Onun hayatı, aslında sermayenin ihtiyaçlarına göre programlanmıştır. Bu insan, yaşadığını sanırken, aslında yalnızca sistemin çarklarını döndürmektedir. İçsel çürüme, tam da burada belirir: İnsan, kendi hayatının öznesi olmaktan çıkar, başkasının kâr hesabının nesnesine dönüşür.

    Kapitalizmin çürüme dinamiklerini özetleyecek olursak; metalaşma, yabancılaşma, tüketim bağımlılığı, dayanışmanın kaybı ve ekolojik yıkım. Bunların her biri tek başına ciddi bir sorun gibi görünebilir, ama aslında hepsi aynı kökten beslenir: Sermayenin sınırsız büyüme zorunluluğu. Bu zorunluluk, insanı insan olmaktan çıkarır; varoluşunu kârın hizmetine sokar. Çürüme, böylece bireysel bir yozlaşma değil, sistematik bir kader haline gelir.

    Kapitalizm, kendini ilerlemenin motoru gibi sunar, oysa aslında çürümenin en gelişmiş biçimidir.

    Ahlaki Yozlaşma ve Empati Kaybı

    Çürümenin en ağır ve en görünür yüzü, insanın ahlaki duyarlılığını kaybetmesidir. Çünkü insan, yalnızca düşünen değil, aynı zamanda hisseden, başkasının acısına kulak verebilen bir varlıktır. Ne var ki modern toplum, özellikle de kapitalizmin rekabetçi ruhu, bu duygusal bağı sistematik olarak aşındırır. Empati zayıfladığında, geriye yalnızca çıkar hesabı ve bireysel fayda kalır. Bu, insanlığın en derin çürüme noktasıdır.

    Eskiden mahallenin bir çocuğu aç kaldığında komşu kapısı çalınırdı, birlikte paylaşılırdı. Bugün aynı çocuk, açlıkla yüzleştiğinde bu durum yalnızca bir “istatistik” ya da “haber başlığı” olarak algılanıyor. İnsan, kendi gözünün önünde olup biteni bile yabancılaşmış bir biçimde izliyor. Empati, yerini duyarsızlığa bırakıyor. Ahlaki yozlaşma, en çok da bu kayıtsızlıkta kendini gösteriyor: Kötülük yalnızca kötülüğü yapanın suçu değil, onu seyredenin de sorumluluğu haline geliyor.

    Kişisel düzeyde yozlaşma, çoğu zaman küçük tavizlerle başlıyor. Bir iş yerinde adaletsizliği görüp susmak, haksız yere kovulan bir arkadaşını savunmamak, sırf kendi çıkarını korumak için gözünü kapatmak. Bu suskunluklar, birikir ve karakterin parçası haline gelir. İnsan, kendini koruduğunu sanırken, aslında yavaş yavaş kendi vicdanını kaybeder. Yozlaşma, dışarıdan dayatılan bir şey değil, içten içe kabul edilen bir teslimiyettir.

    Günümüz toplumunda en büyük erdem “başarılı olmak” olarak gösteriliyor. Ama başarı ölçütü ahlak değil, para, statü, güç. Bir insan yalan söyleyerek, başkalarının hakkını yiyerek, haksızlık yaparak zenginleştiğinde toplum ona hayranlık duyabiliyor. Böylece kötülük, yalnızca olağanlaşmıyor, aynı zamanda ödüllendiriliyor. Bu, ahlaki çürümenin en tehlikeli biçimidir: Yanlış, doğru kılığında topluma sunuluyor.

    Empati kaybı yalnızca bireyler arası ilişkileri değil, toplumsal vicdanı da felce uğratıyor. Mülteciler sınırda donarak öldüğünde, insanlar bunu birkaç saniye izleyip ekrandan uzaklaşabiliyor. Bir kadın öldürüldüğünde, sosyal medyada birkaç cümlelik öfke patlaması yaşanıyor, sonra hayat aynı kayıtsızlıkla sürüyor. Empati, tüketim toplumunun hızında bir “trend”e dönüşüyor: Birkaç gün konuşuluyor, sonra unutuluyor. Oysa gerçek empati, başkasının acısını kendi yüreğinde taşımak demektir.

    Yozlaşmanın başka bir yüzü de “ahlaki ikiyüzlülük”. İnsan, çoğu zaman doğruyu bilir, ama işine gelmediğinde susar. Bir yandan çocuklara dürüstlüğü öğretir, diğer yandan vergisini kaçırır. Bir yandan adalet ister, diğer yandan günlük yaşamda küçük haksızlıkları görmezden gelir. Bu ikilik, bireyi içten içe çürütür. Çünkü insanın kendi sözleriyle eylemleri arasındaki mesafe büyüdükçe, geriye yalnızca boş bir kabuk kalır.

    Kapitalizm ve modern iktidar biçimleri bu yozlaşmayı besler. Rekabet, çıkar, bireysel kazanç öne çıkarıldıkça, empati geri plana atılır. İnsan kendini başkalarının yerine koymak yerine, onları alt edilmesi gereken rakipler olarak görmeye başlar. Bu ruh hali topluma yayıldığında, dayanışma duygusu çözülür, geriye yalnızca bireylerin bencilliği kalır.

    Özetle, ahlaki yozlaşma ve empati kaybı, çürümenin en tehlikeli aşamasıdır. Çünkü burada insan, yalnızca başkasına değil, kendi vicdanına da yabancılaşır. Bir toplumda insanlar kötülüğe alıştığında, zulmü olağan saydığında, artık en büyük tehlike başlamıştır: Kötülük, sessizlik içinde büyür.

    Bireysel Çürümenin Günlük Hayattaki Yansımaları

    Toplumsal çürüme çoğu zaman soyut bir kavram gibi görünür; oysa aslında gündelik hayatın en küçük ayrıntılarında kendini belli eder. İnsanların davranışlarında, seçimlerinde, sessizliklerinde, hatta bakışlarında bu çürümenin izlerini görmek mümkündür.

    Sabah işe gitmek için toplu taşımaya binen birinin yüzündeki yorgunluk, sadece uykusuzluğun değil, aynı zamanda içten içe tükenen umutların da işaretidir. İnsan, bir noktadan sonra yalnızca yaşamını sürdürmek için yaşar. Hayalleri küçülür, arzuları sıradanlaşır. Çürüme, işte bu noktada kişisel bir varoluş krizine dönüşür.

    Bir iş yerinde liyakat yerine kayırmacılık işlediğinde, insanlar ya uyum sağlar ya da susturulur. Uyum sağlayan, kendinden ödün vererek yaşar; susturulan ise dışarı atılır. İkisi de çürümenin farklı yüzleridir. Uyum sağlamak, vicdanı terk etmektir; susturulmak ise yalnızlığa mahkûm olmaktır. Her iki durumda da insan, hakikatin yanında durma gücünü kaybettiğinde kendi çürümesine tanıklık eder.

    Gündelik ilişkilerde de yozlaşmanın izleri açıktır. İnsanlar birbirini “gerçekten” dinlemez. Sohbetler, daha çok kendi egosunu parlatma alanına dönüşür. Bir arkadaş dert anlattığında, çoğu kişi yalnızca cevap vermek için dinler, anlamak için değil. Empati kaybı, sıradan ilişkilerde görünmez bir duvar örer. İnsan, en yakınında bile gerçek bir bağ kuramaz hale gelir.

    Aile içinde bile çürüme kendini hissettirir. Çocuk, anne-babasının adalet ve doğruluk üzerine sözlerini duyar; ama günlük yaşamda onların küçük çıkarlar için nasıl taviz verdiklerini görür. Bu çelişki, çocuğun iç dünyasında bir çatlak açar. Böylece çürüme, yalnızca mevcut nesli değil, gelecek nesilleri de içine alır.

    Yalan, bireysel çürümenin en yaygın yüzüdür. Küçük bir menfaat için söylenen masum görünen bir yalan, zamanla karakterin parçası haline gelir. İnsan kendi yalanlarına inanmaya başladığında, gerçek ile sahte arasındaki sınır silinir. Bu noktadan sonra çürüme, geri dönülmez bir sürece girer: İnsan, kendini bile kandırarak yaşamaya başlar.

    Bir başka örnek, duyarsızlıktır. Sokakta yere düşen bir yaşlıya yardım etmeden yanından geçmek, aç bir göçmenin çocuğunu görüp kafasını çevirmek, şiddeti izleyip ses çıkarmamak… Bunlar sıradan anlar gibi görünse de aslında bireysel çürümenin göstergeleridir. İnsan, başkasının acısına kayıtsız kaldıkça kendi ruhunu da öldürür.

    Bireysel çürümenin en derin hali, insanın kendi iç sesini susturmasıdır. Vicdanın uyardığı yerde “boş ver” demek, kalbin sızladığı yerde “benim sorunum değil” diye kaçmak. Bu tavır, bireyi kısa vadede koruyor gibi görünür; ama uzun vadede insan kendi özünü kaybeder. Çürüyen sadece ilişkiler değil, insanın kendi iç dünyasıdır.

    Günlük hayatın bu küçük anları, bir toplumun geleceğini belirler. Çünkü çürüme, büyük felaketlerle başlamaz; küçük tavizlerle, küçük kayıtsızlıklarla büyür. İnsan, kendi yaşamında bu küçük anları fark edip sorgulamadıkça, çürümenin toplumsal boyutuna karşı koyamaz.

    Çürümenin Sanat, Kültür ve Dil Üzerindeki İzleri

    Bir toplumun çürümesini en açık şekilde gözlemleyebileceğimiz alanlardan biri sanattır. Sanat, normalde insanın en yüksek yaratıcılık biçimi, hakikati dolaylı da olsa dile getirme cesaretidir. Ancak yozlaşma sürecinde sanat, çoğu zaman iktidarın ya da piyasanın bir aracına indirgenir.

    Bir zamanlar isyanın, vicdanın ve özgürlüğün sesi olan sanatçılar, giderek sponsorların, devlet fonlarının ve popüler kültürün beklentilerine hapsolur. Şairin kalemi artık aşkı ya da özgürlüğü haykırmaz; reklam metinlerinin estetikle süslenmiş bir devamı haline gelir. Ressam, toplumun acılarını tuvale aktarmak yerine koleksiyoncuların salonlarına uygun renkleri tercih eder. Sinema, insanın derin çelişkilerini anlatmak yerine tüketimi teşvik eden klişeler üretir. Böylece sanat, çürümenin hem aynası hem de hızlandırıcısı olur.

    Kültür alanında da aynı yozlaşma görülür. Kültür, toplumların hafızasıdır. Fakat günümüzde kültür, büyük ölçüde bir “tüketim nesnesi” haline gelmiştir. Bir şehrin kültürel değeri, artık o şehirde kaç tane alışveriş festivali düzenlendiğiyle ya da kaç turist çektiğiyle ölçülür. Yerel gelenekler, özgün bir ruhun taşıyıcısı olmaktan çıkıp turistik bir “gösteri malzemesi”ne dönüşür. İnsanlar kendi kültürlerine yabancılaşır; kültür, yaşanan bir şey değil, satılan bir ürün olur.

    Dil ise çürümenin en sessiz ama en güçlü göstergesidir. Çünkü dil, yalnızca iletişim aracı değil, düşüncenin evidir. Bir toplumda dilin fakirleşmesi, düşüncenin de fakirleşmesi demektir. Günümüzde sloganların, reklâm cümlelerinin ve sosyal medya jargonunun gündelik dile hakim olması tesadüf değildir. İnsanlar, derinlikli düşüncelerini ifade edebilecek sözcüklerden uzaklaştıkça basit, kısa ve tekrar eden kalıplarla konuşmaya başlar. Bu, yalnızca dilin değil, zihnin de çürümesidir.

    Yozlaşmış dilde en sık görülen şeylerden biri hakikatin çarpıtılmasıdır. “Barış” savaşın adı olur, “özgürlük” baskının kılıfı, “reform” yıkımın süsü. İktidarların kullandığı bu dil, topluma da sirayet eder. İnsanlar artık kelimelere güvenmez hale gelir. Bu da toplumsal çürümenin en derin aşamasıdır: Dilin yıkılmasıyla beraber hakikate ulaşma imkânı da ortadan kalkar.

    Sonuç olarak sanat, kültür ve dil; ya bir toplumun direniş damarını güçlendirir ya da çürümenin en güçlü taşıyıcısı haline gelir. Eğer bir şair artık hakikati söyleyemiyorsa, bir kültür yalnızca vitrinlerde sergileniyorsa, dil hakikati değil iktidarı besliyorsa; orada insanlığın özü çoktan çözülmeye başlamıştır.

    Çürümenin Siyaset ve İktidar İlişkileri

    İnsanın ve toplumun çürümesi söz konusu olduğunda siyaseti görmezden gelmek mümkün değildir. Çünkü siyaset yalnızca iktidarın kimin elinde olduğuna dair bir mesele değildir; aynı zamanda toplumsal değerlerin, adalet anlayışının, hakikatin ve insan onurunun nasıl biçimlendirildiğiyle doğrudan ilgilidir. Bir toplumda iktidar yozlaşmışsa, o yozlaşma eninde sonunda bireyin ruhuna, kurumların işleyişine, hatta gündelik hayatın diline ve davranışlarına kadar sızar.

    Tarih boyunca çürümenin en belirgin tezahürü iktidar mekanizmalarında görülmüştür. İktidar, doğası gereği genişlemek, derinleşmek ve kendi meşruiyetini yeniden üretmek ister. Fakat bu süreç, çoğunlukla ahlaki değerlerin aşındırılması pahasına gerçekleşir. İktidar sahipleri, halkın çıkarlarını temsil etmek yerine kendi çıkarlarını mutlaklaştırmaya başlar. Adalet, eşitlik, özgürlük gibi evrensel kavramlar yalnızca birer retorik aracına dönüşür.

    Bir örnek vermek gerekirse, halkın temsilcisi olması gereken parlamento, çoğu zaman toplumun değil iktidarın sözcüsü haline gelir. Seçilmişlerin sesi kısılırken atanmışların sesi gürleşir. Böylece kurumlar içi boş kabuklara dönüşür. Bu noktada çürüme, yalnızca bir liderin ya da bir partinin yozlaşması değil, bütün bir siyasal düzenin kokuşmasıdır.

    Yozlaşmış iktidarın en güçlü silahı dildir. Hakikati eğip bükerek, kitleleri manipüle ederek, yalanı sistematik bir gerçeklik haline getirerek kendi varlığını sürdürür. Yalan, artık istisnai bir durum değil, siyasal düzenin temel taşı haline gelir.

    “Refah” adı altında sömürü, “güvenlik” adına baskı, “milli çıkar” adına savaş meşrulaştırılır. Yalanın bu kadar içselleştiği yerde bireyler de hakikati aramaktan vazgeçer. İnsanlar iktidarın sunduğu gerçeklik kurgusuna boyun eğer, çünkü hakikati sorgulamanın bedeli ağırdır. Bu durumda siyaset, çürümenin hem üreticisi hem de yayıcısı olur.

    Siyasetin yozlaşması yalnızca büyük ideallerin istismarında değil, gündelik hayatın en sıradan detaylarında da kendini gösterir. Rüşvet, kayırmacılık, torpil gibi uygulamalar, çürümenin küçük ama öldürücü damarlarıdır. İnsanlar liyakat yerine sadakatin, dürüstlük yerine bağlılığın ödüllendirildiği bir düzende yaşamaya zorlanır.

    Bu, bireyleri de dönüştürür. Bir baba, çocuğunu işe sokmak için hakkı olmayan yolları denemeyi “normal” görür. Bir memur, görevini yapması karşılığında hediye ya da çıkar beklentisini “doğal” kabul eder. Toplumun her katmanına yayılan bu çürüme, iktidarların bilinçli politikalarının sonucudur. Çünkü yozlaşmış iktidar, yozlaşmış bireylere ihtiyaç duyar; dürüst ve talepkar yurttaşlardan değil, itaatkâr ve çıkarcı insanlardan beslenir.

    Çürümenin siyasetteki en vahim sonuçlarından biri toplumsal belleğin sistematik biçimde tahrip edilmesidir. Geçmişin direnişleri, isyanları, halkın bedel ödeyerek kazandığı haklar unutturulur ya da itibarsızlaştırılır. Yerine “uyumlu” bir tarih yazılır. Bu, yalnızca iktidarı güçlendirmek için değil, toplumun ruhunu edilgenleştirmek için de yapılır.

    Belleğini kaybetmiş bir toplum, kendi çürümesini fark edemez. O toplum için iktidarın her türlü baskısı “kaçınılmaz kader” gibi görünür. Bu yüzden siyasal çürüme yalnızca bugünü değil, geleceği de rehin alır.

    Siyasetteki yozlaşmayı yalnızca iktidarların suçu olarak görmek kolaycı olur. Çünkü çürüme, çoğu zaman kitlelerin de aktif katılımıyla büyür. İnsanlar küçük çıkarları uğruna büyük değerlerden vazgeçtikçe, “bana dokunmayan yılan bin yaşasın” anlayışı yaygınlaştıkça, siyaset çürümeyi daha rahat sürdürür. İktidarın kurduğu düzen, sadece baskıyla değil, aynı zamanda gönüllü bir rıza üretimiyle ayakta kalır.

    Bir yurttaş, adaletin herkes için işlemediğini bildiği halde “en azından benim lehime işliyor” diye seviniyorsa, çürüme kişisel ahlak ile siyasal sistem arasında köprü kurmuş demektir.

    Sonuç olarak, siyasetin yozlaşması yalnızca iktidarın çürümesi değil, aynı zamanda toplumun da kendini çürümeye bırakmasıdır. İktidar, yalanı ve çıkarı meşrulaştırdıkça bireyler de aynı dili, aynı ahlakı içselleştirir. Böylece çürüme, bireysel zaaflarla siyasal mekanizmaların kusurları arasında sürekli bir döngü halinde yeniden üretilir.

    Ekonomik Çürüme ve Tüketim Toplumu

    Ekonomi alanında çürüme, en çıplak haliyle insanın insanla ilişkisinde görünür. Çünkü üretimden tüketime, emeğin değerinden paranın dolaşımına kadar her şey insan hayatının merkezine yerleşmiştir. Çürümüş bir ekonomide, insan emeği değersizleşir, adalet terazisi bozulur ve toplumun ortak zenginliği, azınlığın çıkarlarına hizmet eden bir araç haline gelir. Artık üretim ihtiyaçları karşılamaz, yalnızca kâr için yapılır; tüketim ise bir gereklilik değil, kimlik yaratma aracına dönüşür.

    Bir insanın çalıştığı halde yoksullaşması, emeğin kutsallığını değil köleliğini gösterir. Kapitalist düzenin en büyük çürütücü yanı da buradadır: İnsan emeğini metalaştırır, onu pazarda alınıp satılan herhangi bir nesneye indirger. İnsan saatlerce çalışır ama yaşamak için değil, sadece hayatta kalabilmek için. Çürümüş ekonomide ter dökmek onur değil, mahkûmiyet olur.

    Tüketim toplumunun yükselişiyle birlikte bu çürüme daha da derinleşir. İnsanlar artık bir şeyleri ihtiyaçları için değil, başkalarına göstermek için satın alır. Telefon, kıyafet, otomobil yalnızca araç olmaktan çıkar; statü, itibar, hatta kimlik haline gelir. Böylece tüketim, kişisel çürümenin en görünür yüzüne dönüşür. İnsanlar sahte mutluluklarını markaların parlak ışıklarında bulmaya çalışır.

    Bir annenin çocuğunu doyuracak ekmeği bulamazken vitrinlerdeki lüks mallara bakmasıyla, zengin bir gencin her sezon yeni ayakkabı alıp eskiyi çöpe atması arasında uçurum vardır. Bu uçurum, ekonomik eşitsizliğin değil, toplumsal vicdanın da çürümesini gösterir. Yoksulluk yalnızca açlık değil, aynı zamanda değersizlik hissidir. Yoksulun sesi bastırıldığında, tüketim toplumu sahte bir refah görüntüsüyle tüm gerçekliği örter.

    Ekonomik çürümenin bir başka boyutu da borç kültürüdür. İnsanlar kazanmadıkları parayı harcar, sahip olmadıkları şeyleri satın alır, hiç ihtiyaç duymadıkları mallara sahip olmak için yıllarca bankaların kölesi haline gelir. Borç, modern çağın görünmez zinciridir. İnsan özgür olduğunu sanırken aslında her ayın sonunda taksitlerini ödemek için yaşar. Böylece tüketim toplumunda özgürlük bir yanılsamadan ibarettir; gerçeklik ise ekonomik esarettir.

    Üstelik bu çürüme yalnızca bireysel yaşamları değil, toplumların bütün yapısını kemirir. Küresel ekonomi, ülkeleri bağımlı hale getirir; yoksul ülkeler borç batağına saplanırken zengin ülkeler bu bataktan beslenir. Bir ülkenin tarımı çökertilir, sanayisi dışa bağımlı hale getirilir, halkı ise ithal mallara mahkûm edilir. Çürümenin bu hali, ulusların kendi ayakları üzerinde durma gücünü yok eder.

    Ekonominin yozlaşmasıyla birlikte değerler dünyası da ters yüz olur. Artık dürüstlükle değil, kurnazlıkla kazanılır. Emekle değil, fırsatçılıkla zengin olunur. İnsanlar, “helal kazanç” kavramını unutur; önemli olan ne pahasına olursa olsun kazanmaktır. İşte bu noktada, ekonomi yalnızca malların ve paranın değil, aynı zamanda ahlakın da pazarlandığı bir alan haline gelir.

    Böylesi bir düzen içinde insanlar yavaş yavaş çürümeye ikna edilir. Çünkü sistem, ihtiyaç değil arzu üretir. Bir insanın gerçekten mutlu olması değil, sürekli daha fazlasını istemesi gerekir. Tüketim arzusu doyurulmaz; çünkü doyduğu anda çürümenin çarkı durur. Kapitalist sistemin kurnazlığı da burada gizlidir: İnsanları aç bırakmaz, ama sürekli aç hissettirir.

    Vicdanın Sınavı: İnsanlığın Çürümesine Karşı Direniş

    İnsanlığın çürümesi, yalnızca bir sistemin hatası değildir; bireyin kendi içindeki boşluğu, toplumsal normlarla birleştiğinde büyüyen bir felakettir. Çürüme sessizdir, ama izleri her yerde hissedilir. İnsan, her gün verdiği seçimlerle ya bu çürümeye katılır ya da direnç gösterir. Sessiz kalan, suskun kalan, gözünü kapatan her birey, kendi ruhunu da toplumun vicdanını da biraz daha aşındırır.

    Ama çürümenin mutlak olmadığı gerçeği de burada yatar. İnsan fark ettiğinde, küçük ama bilinçli eylemlerle direnebilir; komşusuna yardım etmek, hakkı olmayan bir kazanca göz yummamak, hakikati konuşmak, sahici bir kültür ve dil yaratmak… Bu direniş anları, çürümenin sessiz sarmalını kırar. İnsanlık, kendi vicdanına ve empatisine sahip çıktıkça yeniden nefes alır, kendi özüne dönme imkânı bulur.

    Sonuç, yalnızca toplumsal değil, bireysel bir sınavdır: İnsanlığın kaderi, her birimizin vicdanına ve eylemlerine bağlıdır. Kendi içimizde farkındalık yaratmadan, başkalarının acısına kayıtsız kalarak, ahlaki pusulamızı terk ederek gerçek bir dönüşüm mümkün değildir. Sessizlik, çürümenin en güçlü dostudur; ama her farkındalık anı, insanlığı yeniden ayağa kaldıracak bir kırık ışık olabilir.

    Çürüme, sessizce ilerler; ama bilinç ve vicdanla durdurulabilir. İnsan, kendi ruhunu koruduğu sürece, toplumun kalbi de atmaya devam eder.