Seyhan Uludag
1 Kasım 2024’te Sırbistan’ın Novi Sad kentinde, yakın zamanda yenilenmiş tren istasyonunun beton sundurması çöktü. On dört kişi olay yerinde hayatını kaybetti, ağır yaralananlardan ikisi de daha sonra yaşamını yitirdi. On altı ölümün ardından kamuoyunun sorduğu sorular açıktı: Yenileme çalışmalarını kim üstlenmişti? İnşaatı kim denetlemişti? Kamu kaynakları nasıl kullanılmıştı? Sorumlular neden hesap vermiyordu?
Aleksandar Vučić yönetimi bu soruların yarattığı toplumsal öfkeyi durduramadı. Üniversitelerde dersler boykot edildi, fakülteler işgal edildi, kentler arası yürüyüşler düzenlendi. Öğrenciler polis müdahalelerine, saldırılara ve siyasi baskılara rağmen geri çekilmedi. İşçiler, öğretmenler, çiftçiler ve farklı toplumsal kesimler onların açtığı mücadeleye katıldı.
Öğrenciler iki yıl boyunca yalnızca protesto etmediler. Üniversitelerde oluşturdukları meclislerde karar aldılar, kendi örgütlenmelerini kurdular ve geleneksel muhalefet partilerine bağımlı olmadan siyasal bir seçenek yarattılar.
25 Ekim 2026 seçimlerinin açıklanan sonuçlarında Öğrenci Listesi yüzde 52,65 oy aldı. Vučić’in ittifakı yüzde 39,22’de kaldı. Ülkenin siyasal yaşamını yıllardır belirleyen iktidar bloku, öğrencilerin başlattığı örgütlü mücadelenin karşısında seçim yenilgisine uğradı.
Sırbistan’da öğrenciler yalnızca iktidarın değişmesini beklemediler. Onu değiştirecek toplumsal gücü örgütlediler.
Fakat asıl tarihsel önem, hangi partinin kaç sandalye kazandığından ibaret değil. Öğrenciler, siyasetin iktidar ile geleneksel muhalefet arasında paylaşılan bir ayrıcalık olmasını reddederek daha temel bir soruyu gündeme getirdiler: Toplum, kendi kaderi hakkında karar verme yetkisini neden sürekli başkalarına devretmek zorunda olsun?
İktidarın karşısına çıkan hareket, üniversitelerdeki boykotlardan kitlesel gösterilere uzandı. İşçiler, öğretmenler, çiftçiler ve farklı toplumsal kesimler öğrencilerin açtığı mücadele alanında buluştu.
Ancak bu hareketi tarihsel bakımdan önemli kılan yalnızca toplumsal desteğin genişliği değildi.
Öğrenciler üniversitelerde oluşturdukları meclislerde kararlarını birlikte almaya başladılar. Tartışmalar, anlaşmazlıklar ve ortak karar arayışları içinde, profesyonel siyasetçilerin dışında bir siyasal irade oluşturdular.
Bu deneyim, çağımızın önemli çelişkilerinden birini görünür kıldı: Halkın egemenliği adına kurulan siyasal düzenlerde, halk neden kendi yaşamını belirleyen kararların dışında kalıyor?
Parlamenter demokraside toplumun siyasal varlığı çoğu zaman oy verme hakkına indirgeniyor. Seçimlerin ardından yönetme yetkisi siyasal temsilcilere devredilirken ekonomi, mülkiyet ve üretim üzerindeki belirleyici güç sermayenin elinde kalıyor.
Böylece insanlar hukuken eşit yurttaşlar olmalarına rağmen, toplumsal yaşamı belirleme bakımından eşit güçlere sahip olamıyorlar.
Sırbistanlı öğrencilerin örgütlenme biçimi bu çelişkinin siyasal yanına müdahale etti.
Karar alma hakkının yalnızca seçilmiş temsilcilere ait olmadığını, toplumun kendi örgütlü iradesini oluşturabileceğini gösterdi.
Bu, tarihte ilk kez yaşanmıyor. Paris Komünü’nden işçi konseylerine kadar farklı dönemlerde ortaya çıkan doğrudan demokrasi deneyimleri, temsil edenlerle temsil edilenler arasındaki ayrımı ortadan kaldırma arayışının ürünleriydi.
Elbette Sırbistan’daki öğrenci meclislerini bu tarihsel deneyimlerle özdeşleştirmek yanlış olur. Onların sınıfsal içeriği ve tarihsel koşulları farklıdır. Ancak hepsinin dokunduğu temel mesele aynıdır: Siyasal güç, toplumdan ayrılmış bir yönetici tabakanın elinde mi toplanacak, yoksa toplum kendi yaşamı üzerinde örgütlü bir güç hâline mi gelecektir?
Sırbistan deneyiminin asıl önemi burada yatıyor.
Öğrenciler, geleneksel muhalefete eklemlenmek yerine kendi siyasal seçeneklerini oluşturdular. Bu tercih, yalnızca iktidara duyulan tepkinin değil, mevcut siyasal temsil biçimine yönelik güvensizliğin de ifadesiydi.
Öğrencilerin siyasal müdahalesinin en somut örneklerinden biri, milletvekili adaylarının belirlenme biçimiydi.
Geleneksel partilerde aday listeleri çoğunlukla parti yönetimlerinin, liderlerin ve siyasal güç merkezlerinin belirleyici olduğu süreçlerde oluşturulur. Sırbistanlı öğrenciler ise aday belirleme sürecini üniversitelerdeki meclislere taşıdılar. Fakültelerde önerilen isimler tartışıldı, üniversitelerin görüşleri ülke düzeyinde değerlendirildi.
Ortaya çıkan 250 kişilik listede, daha önce üst düzey siyasal görevler üstlenmemiş isimlere öncelik verildi. Akademisyenler, doktorlar, sanatçılar, aktivistler ve sporcular arasından adaylar belirlendi.
Bu tercihin önemi yalnızca siyaset dışından insanların aday gösterilmesi değildir.
Asıl mesele, aday olma yetkisiyle aday belirleme yetkisinin birbirinden ayrılmasıdır.
Öğrenciler kendi aralarından yeni bir siyasal seçkinler grubu çıkarmak yerine, toplumun farklı kesimlerinden insanları temsil görevi için belirlemeye çalıştılar. Böylece siyasetin yalnızca iktidara ulaşmanın değil, toplum tarafından örgütlenen ve denetlenen bir kamusal sorumluluğun alanı olabileceğini gösterdiler.
Fakat burada da bir çelişki bulunmaktadır. Temsilcilerini kolektif biçimde belirleyen bir hareketin, seçilenlerin parlamentoya girmesinden sonra da aynı denetim gücünü koruyup koruyamayacağı henüz belli değildir.
Çünkü adayları halkın belirlemesi önemli bir demokratik adımdır; ancak seçilenlerin halktan bağımsız yeni bir siyasal güç hâline gelmesini önlemek, daha kalıcı örgütlenme ve denetim ilişkileri gerektirir.
Fakat mevcut siyasal sınıfa duyulan tepkiyi, kendiliğinden sınıfsal bir kopuş olarak değerlendiremeyiz.
Öğrenciler bir toplumsal sınıf değildir. Farklı ekonomik ve ideolojik konumlardan gelen gençlerin ortak bir mücadelede buluşmasıdır. Hareketin içinde ilerici, muhafazakâr ve milliyetçi eğilimlerin bir arada bulunması bu gerçeği değiştirmiyor.
Bir iktidarın yolsuzluklarına karşı birleşenler, üretim araçlarının mülkiyeti, ücret politikaları veya sermayenin toplumsal gücü karşısında aynı düşünceleri paylaşmak zorunda değildir.
Bir hareketin demokratik niteliği ile sınıfsal karakteri aynı şey değildir.
Bu ayrım önemlidir. Çünkü kapitalist toplumda yolsuzluk, eşitsizliğin tek kaynağı değildir.
Kamu ihaleleri bütünüyle şeffaf yürütülse, devlet görevlileri hiçbir ayrıcalık elde etmese bile üretim araçları üzerindeki özel mülkiyet ve ücretli emek ilişkisi varlığını sürdürebilir.
Yolsuzluğun ortadan kaldırılması, sömürünün ortadan kaldırılması anlamına gelmez.
Dolayısıyla öğrencilerin seçim başarısı, demokratik bir kazanım olmakla birlikte, toplumsal mülkiyet ilişkilerinde gerçekleşmiş bir dönüşümü ifade etmiyor.
Bununla birlikte hareketin ulusal ve kültürel sınırları aşan dayanışması da göz ardı edilemez. Boşnak gençlerin protestolara katılması, Balkanların ağır tarihsel mirası düşünüldüğünde önemli bir gelişmedir.
Milliyetçiliğin birbirinden ayırdığı toplulukların ortak demokratik taleplerde buluşması, toplumsal mücadelelerin yalnızca sınıfsal değil, ulusal önyargılar üzerinde de etkili olabileceğini gösteriyor.
Ancak böylesi bir dayanışmanın kalıcılaşması, farklı halkların eşit haklarının ve tarihsel sorunlarının siyasal düzeyde nasıl ele alınacağına bağlıdır.
Sırbistan aynı zamanda uluslararası güç mücadelelerinin kesiştiği bir ülkedir. Avrupa Birliği, ABD, Rusya ve Çin arasındaki rekabet, ülkenin ekonomik ve diplomatik ilişkilerinde belirleyici bir ağırlığa sahiptir.
Emperyalist müdahalelerin tarihsel gerçekliğinden hareketle, her kitlesel halk hareketini dış müdahaleye indirgemek, toplumsal çelişkileri görünmez kılar.
Üstelik yabancı sermayeyle kurulan ilişkiler yalnızca muhalefetin değil, mevcut iktidarın ekonomik tercihleri üzerinden de incelenmelidir.
Belgrad’da NATO bombardımanında hasar gören eski Genelkurmay binasının bulunduğu alanın, Jared Kushner’in şirketine yönelik lüks bir yatırım projesine açılması bunun somut örneğidir.
Burada ulusal egemenlik söylemi ile uluslararası sermayenin çıkarları arasındaki gerilim açıkça görülmektedir.
Bir ülkenin bağımsızlığı, yalnızca bayrağına ve sınırlarına ilişkin değildir. Topraklarının, kamusal varlıklarının ve toplumsal zenginliğinin hangi güçlerin denetiminde olduğu da aynı sorunun parçasıdır.
Sırbistan seçimlerinin ardından bütün bu çelişkiler yeni bir siyasal döneme taşınıyor.
Öğrencilerin öncülüğünde oluşan geniş toplumsal birlik, devlet yönetiminin ekonomik kararları karşısında sınanacak. Ücretler, özelleştirmeler, kamu hizmetleri ve yabancı yatırımlar söz konusu olduğunda, hareketi oluşturan toplumsal kesimlerin farklı çıkarları görünür hâle gelebilecek.
İşte tam burada öğrencilerin yarattığı örgütlenme deneyiminin geleceği önem kazanıyor.
Üniversitelerde ve sokaklarda doğan kolektif irade, parlamentoya taşındıktan sonra da bağımsızlığını koruyabilecek mi? Yoksa seçim kazanmanın zorunlulukları içinde, kendi seçtiği temsilcilere siyasal yetkisini devrederek eski ilişkileri yeniden mi üretecek?
Çünkü siyasal oligarşi yalnızca belirli kişilerin uzun süre iktidarda kalması değildir. Toplumun karar alma süreçlerinden uzaklaştırılması ve siyasetin ayrıcalıklı bir yönetici çevrenin faaliyet alanına dönüşmesidir.
Böyle bir düzende iktidarın el değiştirmesi, siyasal oligarşinin sona erdiğini göstermeye yetmez.
Ben Sırbistan’da öğrencilerin başarısını bu nedenle yalnızca bir seçim zaferi olarak görmüyorum.
Onlar, değişmez kabul edilen bir iktidarı yenilgiye uğratırken, toplumun kendi siyasal gücünü örgütleyebileceğini de gösterdiler.
Bu tarihsel deneyimi romantikleştirmeye gerek yok. Sırbistan’da henüz toplumsal bir devrim gerçekleşmiş değil. Fakat siyasal değişimin, yalnızca mevcut partiler arasında tercih yapmaktan ibaret olmadığını ortaya koyan önemli bir mücadele yaşandı.
Başka ülkeler açısından da düşünülmesi gereken budur.
Değişim, halkın karşısına çıkacak yeni bir kurtarıcıyı beklemesinden değil, kendi örgütlenmesini ve siyasal iradesini yaratmasından doğabilir.
Ama bunun gerçek ölçüsü, seçimlerde kazanılan oylar kadar, emekçilerin üretim ve yönetim üzerindeki gücünün nasıl değiştiğidir.
Sırbistanlı öğrenciler bir iktidarı yıktı. Şimdi asıl tarihsel sınav, onun yerine yalnızca yeni yöneticiler değil, toplumun kendi geleceği üzerinde daha fazla söz sahibi olacağı yeni ilişkiler kurabilmektir.
Bir tren istasyonunda çöken beton, devletin sorumluluğunu sorgulayan bir hareketin başlangıcı oldu.
O hareket şimdi devletin yönetimine yön veriyor.
Bundan sonrasını belirleyecek olan, öğrencilerin açtığı yolun yeni bir siyasal seçkinler grubuna mı, yoksa halkın örgütlü gücünü büyüten bir toplumsal dönüşüme mi ulaşacağıdır.
