Seyhan Uludag
Fransa’da gençler geleceklerini, işçiler alın terlerinin karşılığını, emekliler insanca yaşama haklarını istiyor. Öğretmensiz sınıflar, ağırlaşan geçim koşulları, kamusal hizmetlerdeki sorunlar ve siyasal iktidara duyulan güvensizlik, sokaklarda biriken öfkenin somut nedenleri. Macron yönetimine karşı yükselen itirazlar, tek bir reformun ya da hükümet kararının sınırlarına sığmıyor. Farklı toplumsal kesimlerin yaşadığı sorunlar, aynı ekonomik ve siyasal düzenin yarattığı çelişkiler etrafında birleşme potansiyeli taşıyor.
Fransa’da asıl sarsıcı olan, insanların öfkelenmesi değil, öfkelerinin birbirini bulmaya başlamasıdır.
Düne kadar kendi yoksulluğunu kişisel başarısızlık, işsizliğini kader, geleceksizliğini bireysel bir çıkmaz olarak yaşayan insan, aynı çıkmazın milyonlarca kişinin ortak gerçeği olduğunu gördüğünde başka bir bilinç eşiğine gelir. Öfkenin toplumsallaşması burada başlar. Bir öğrencinin geleceksizliğiyle bir işçinin yoksulluğu, bir emeklinin geçim sıkıntısıyla kamusal hizmetlerin gerilemesi arasındaki bağ kurulduğunda, birbirinden kopuk itirazlar ortak bir siyasal sorgulamaya dönüşebilir.
Çünkü bir düzeni sarsan, yoksulluğun büyüklüğü değil, yoksullaştırılanların bunun nedenlerini birlikte sorgulamaya başlamasıdır.
Sermaye yalnızca emeği sömürerek ayakta kalmaz; sömürülenleri birbirinden ayırarak da egemenliğini sürdürür. İşçiyi göçmene, yoksulu başka bir yoksula, işsizi çalışan insana düşman eden siyaset, eşitsizliğin gerçek kaynaklarını görünmez kılar. Aşırı sağın göçmenler üzerinden büyüttüğü korku ile merkez siyasetin istikrar adına savunduğu ekonomik düzen, farklı siyasal konumlardan toplumsal hoşnutsuzluğun yönünü belirlemeye çalışır. Birinde öfkenin hedefi değiştirilir, diğerinde öfkenin sınırları çizilir. Böylece sömürülenlerden birbirleriyle hesaplaşmaları istenirken, sömürünün kendisi sorgulanmadan kalır.
Bir düzen için en büyük tehlike açların çoğalması değil, açlığın nedenini sorgulayanların birleşmesidir.
Fransa’nın sokaklarında yalnızca bugünün öfkesi dolaşmıyor; bu ülkenin bastırılmış tarihsel hesaplaşmalarının izleri de var. 1871’de Paris Komünü’nü ortaya çıkaran koşullarla bugünün koşulları aynı değil. Ancak Komün’ün tarihsel önemi, yalnızca bir ayaklanma olmasında değil, siyasal iktidarın kime ait olması gerektiği sorusunu bizzat ezilenlerin gündeme getirmesindeydi. Paris’in emekçileri, kendilerini yönetenlerin değişmesinden daha ileri bir soruyu ortaya koymuştu: Bir toplumu ayakta tutanlar, neden o toplumun yönetiminde belirleyici olmasın?
Komün kanla bastırıldı. Fakat bastırılan yalnızca bir yönetim deneyimi değildi; emekçilerin kendi kaderlerini belirleyebileceğini gösteren tarihsel bir olanaktı. Bugün Fransa sokaklarında Komün’ün yeniden doğduğunu söylemek kolaycı bir romantizm olur. Asıl mesele, aradan geçen onca zamana rağmen aynı temel çelişkinin farklı biçimlerde varlığını sürdürmesidir: Zenginliği üretenlerle o zenginliğe hükmedenler hâlâ aynı insanlar değildir. Tarihin kapanmamış hesabı tam da buradadır.
Bu sorunun cevabı yalnızca sandıklarda bulunamaz. Seçimler hükümetleri değiştirebilir; fakat üretim araçları üzerindeki mülkiyet ilişkileri, sermayenin ekonomik gücü ve emeğin bağımlılığı yerinde kaldığı sürece, siyasal değişimin sınırları da varlığını korur. Bir hükümetin düşmesiyle bir sömürü düzeninin sona ermesi aynı şey değildir. İktidarın el değiştirmesi, toplumsal zenginlik üzerindeki egemenliğin de el değiştirdiği anlamına gelmez.
Gazze’de yaşanan yıkıma karşı gelişen dayanışmanın Fransa sokaklarında yankı bulması da ayrı bir anlam taşır. İnsanlığın bir bölümüne reva görülen acının başka coğrafyalarda itirazla karşılanması, ulusal sınırların siyasal vicdanı bütünüyle hapsedemediğini gösterir. Ancak dayanışmanın gerçek gücü, yalnızca acıya tanıklık etmekte değil, o acıyı mümkün kılan siyasal ve ekonomik ilişkileri sorgulayabilmesindedir.
Ben Fransa sokaklarında romantikleştirilecek bir kalabalık görmüyorum. Öfkenin kendisini devrim sanacak kadar tarihe yabancı değilim. Örgütlenmemiş öfkenin nasıl dağıldığını, bilince dönüşmeyen isyanın nasıl tüketildiğini, halkın acılarının nasıl yeniden halkın karşısına çıkarıldığını biliyoruz. Tarih bunun örnekleriyle doludur. Öfke kendi nedenlerini kavramadığında, onu yaratan düzenin elinde yeniden bir silaha dönüşebilir.
Bu yüzden mesele sokakların kaç gün dolacağı, kaç hükümetin sarsılacağı ya da seçimlerden kimin çıkacağı değildir. Mesele, emeğin sermaye karşısındaki bağımlılığını sürdüren ilişkilerin ne ölçüde sorgulanacağıdır. Toplumsal öfkenin gücü, kalabalıkların sayısında değil, birbirinden kopuk mücadelelerin ortak bir bilince ve örgütlü iradeye dönüşebilmesindedir.
Fransa’da bugün belirleyici soru budur: İnsanlar kendilerine dayatılan hayatın yalnızca sonuçlarına mı karşı çıkacaklar, yoksa o hayatı üreten ilişkileri de değiştirmeyi mi tartışacaklar?
Bir toplumun gerçek kırılma noktası, insanların artık dayanamadıkları an değil, neden dayanmak zorunda bırakıldıklarını birlikte kavradıkları andır.
Çünkü bir düzen, insanların tek tek öfkelenmesinden değil, artık yalnız olmadıklarını anlamalarından korkar.
