Avrupa’nın sağa kaydığı, milliyetçi ve radikal sağ partilerin güç kazandığı artık yalnızca seçim dönemlerinde tekrarlanan bir tespit değil. Almanya’dan Fransa’ya, Hollanda’dan Avusturya’ya kadar birçok ülkede bunun somut seçim sonuçlarını görüyoruz. Almanya’da AfD’nin yükselişi de bu tablonun en görünür örneklerinden biri. Fakat tam bu noktada Berlin’den gelen sonuç ilk bakışta bir çelişki yaratıyor: Almanya’nın birçok bölgesinde sağ güçlenirken, ülkenin başkentinde Die Linke birinci oluyor ve Türkiye’den Almanya’ya siyasi nedenlerle göç etmiş bir ailenin çocuğu olan Elif Eralp kentin yönetimine aday en güçlü isimlerden biri haline geliyor. Berlin’de Die Linke yüzde 25,7 ile birinci olurken AfD de yüzde 16,3’e ulaştı; yani seçim yalnızca solun yükselişini değil, geleneksel siyasal merkezin parçalanmasını da gösterdi.
Bu tabloyu yalnızca “Berlin solcudur” diyerek açıklamak kolay, fakat yetersizdir. Çünkü Berlin’de yaşanan değişim, bugün kapitalist toplumlarda ortaya çıkan daha derin bir siyasal ayrışmanın işaretlerini taşıyor. Aynı ekonomik ve toplumsal kriz, aynı hayat pahalılığı, aynı geleceksizlik duygusu ve aynı siyasal temsil sorunu bir yerde insanları radikal sağa, başka bir yerde sola yöneltebiliyor. Dolayısıyla önümüzdeki temel soru insanların neden radikalleştiği değil yalnızca; hangi koşullarda hangi yöne doğru radikalleştikleridir.
Berlin seçimi bu açıdan öğretici. Seçmenlerin en fazla dile getirdiği sorunlardan biri konut ve kira meselesiydi. Araştırmalarda Berlinlilerin yüzde 53’ü konut piyasası ve kiraları en önemli siyasal sorunlardan biri olarak gösterdi. Die Linke de bu alanda çözüm üretme konusunda seçmenlerin en fazla güvendiği parti haline geldi. Buradaki mesele soyut anlamda sosyalizm tartışması değildi. İnsanların doğrudan gündelik hayatına dokunan bir sorun vardı: Kirayı nasıl ödeyeceğim? Bu kentte yaşamaya devam edebilecek miyim? Çocuğum burada bir ev bulabilecek mi? Gelirim artmazken neden barınmanın bedeli sürekli yükseliyor?
Siyasetin büyük dönüşümleri bazen tam da böyle sıradan görünen sorulardan doğar. Çünkü kira yalnızca kira değildir. Ücretinizin ne kadarının size kaldığını, hangi mahallede yaşayabileceğinizi, işe ne kadar uzaktan gideceğinizi, çocuklarınızın hangi okulda okuyacağını, bir aile kurup kuramayacağınızı ve sonuçta kentte kalıp kalamayacağınızı belirler. Başka bir ifadeyle konut sorunu, modern metropolde giderek daha fazla sınıfsal bir sorun haline geliyor.
Klasik sanayi kapitalizminin siyasal çatışmalarında fabrika merkezi bir yer tutuyordu. İşçi ile sermaye sahibi arasındaki ilişkinin en görünür olduğu yer üretim alanıydı. Bugünün büyük kentinde bu ilişkinin ortadan kalktığını düşünmek yanlış olur; fakat sömürü ve eşitsizliğin hissedildiği alanlar çoğaldı. Ücretli çalışan insan işyerindeki ilişkilerin yanı sıra ev sahibinin karşısında kiracı, enerji şirketinin karşısında tüketici, bankanın karşısında borçlu, ulaşım sisteminin karşısında yolcu olarak yaşamını sürdürüyor. Maaş artışının önemli bir bölümü kira artışıyla geri alındığında, konut piyasası ücret mücadelesinin başka bir biçimine dönüşebiliyor.
Berlin’de Die Linke’nin büyük konut şirketleri ve yüksek kiralar üzerinden yürüttüğü siyaset bu nedenle yalnızca ideolojik bir söylem olarak görülmemeli. Kentteki maddi bir çelişkiye siyasal bir açıklama getiriyor. AfD ise ekonomik ve toplumsal güvensizliğin önemli bir bölümünü göç, sınırlar, güvenlik ve ulusal kimlik üzerinden açıklıyor. Aynı insanın yaşadığı hayat pahalılığı iki farklı siyasal anlatı tarafından iki farklı nedene bağlanabiliyor. Birinde sorun servetin ve mülkiyetin dağılımında aranıyor, diğerinde göç ve kültürel değişim öne çıkarılıyor.
Bu ayrım bize son yıllarda sık sık kullanılan “halk sağcılaşıyor” cümlesinin neden yetersiz olduğunu da gösteriyor. Halk homojen bir bütün değildir. Berlin’de kirada yaşayan genç bir sağlık çalışanının yaşadığı ekonomik gerçeklikle, nüfusu azalan küçük bir Doğu Almanya kentindeki elli yaşındaki işçinin yaşadığı gerçeklik aynı değildir. İkisi de gelecek konusunda kaygılı olabilir, ikisi de mevcut düzenin kendisini korumadığına inanabilir, ikisi de geleneksel partilerden uzaklaşabilir; fakat bu memnuniyetsizliğin hangi siyasal dile çevrileceği aynı olmak zorunda değildir.
Tam da bu nedenle Almanya’da neredeyse aynı anda birbirinden çok farklı seçim sonuçlarının ortaya çıkabilmesi şaşırtıcı değildir. Berlin’de Die Linke birinci olurken Mecklenburg-Vorpommern’de AfD’nin çok güçlü bir sonuç elde etmesi, tek bir Almanya’nın içinde bile farklı toplumsal coğrafyaların oluştuğunu gösteriyor. Bu durumda haritaya yalnızca sağ ve sol renklerle bakmak meseleyi anlamamıza yetmiyor. Metropol ile çevre, büyüyen kent ile küçülen kasaba, kiracı ile mülk sahibi, genç ile yaşlı, güvenceli ile güvencesiz, küresel ekonomiden kazanç sağlayanlarla kendisini onun dışında kalmış hissedenler arasındaki farklılıkları da görmek gerekiyor.
Berlin’i ilginç kılan bir başka nokta ise bu gelişmenin yalnızca Almanya’ya özgü olmaması. Atlantik’in öte yanında New York’ta Zohran Mamdani 2026 başında belediye başkanlığı görevine başladı. Kendini demokratik sosyalist olarak tanımlayan Mamdani’nin kampanyasının merkezinde de yaşam maliyeti, kira, toplu taşıma ve çocuk bakımı gibi gündelik ekonomik meseleler vardı. Bu benzerlik Berlin ile New York’un aynı siyasi yapıya sahip olduğu anlamına gelmiyor. Amerika Birleşik Devletleri’nin parti sistemiyle Almanya’nın parti sistemi birbirinden çok farklıdır. Mamdani ile Die Linke’nin tarihsel ve örgütsel gelenekleri de aynı değildir. Buna rağmen iki kentte siyasetin hangi meseleler çevresinde yoğunlaştığı dikkat çekicidir.
Washington’da Janeese Lewis George’un 2026 Demokrat Parti belediye başkanlığı ön seçimini kazanması da aynı tartışmayı güçlendirdi. Lewis George henüz genel seçimi kazanmış bir belediye başkanı değil; fakat Demokratik Sosyalistler tarafından desteklenen kampanyasının merkezinde yine yaşam maliyeti, işçi hakları, çocuk bakımı ve konut bulunuyordu. Amerika’da Seattle Belediye Başkanı Katie Wilson da benzer biçimde demokratik sosyalist hareketle bağlantılı bir isim. Amerikan basınında New York, Washington ve Seattle’daki bu gelişmelerin büyük kentlerde ortaya çıkan yeni bir sol siyasal dalgaya işaret edip etmediği tartışılıyor. Ancak bunun henüz bütün ülkeye yayılmış homojen bir hareket olduğu söylenemez.
Avrupa’da ise Avusturya’nın Graz kenti uzun süredir ayrı bir örnek oluşturuyor. KPÖ’lü Elke Kahr’ın belediye başkanlığı, özellikle konut ve sosyal yardım politikaları üzerinden şekillenen yerel bir siyasal geleneğe dayanıyor. Bu örnekleri yan yana koyduğumuzda Berlin, New York, Washington, Seattle ve Graz arasında tek bir örgütsel merkez ya da aynı ideolojik program bulunduğunu söyleyemeyiz. Zaten böyle bir iddia gerçeği basitleştirir. Fakat birbirinden bağımsız bu kentlerde benzer toplumsal sorunların benzer siyasal talepleri görünür hale getirmesi üzerinde düşünmeye değer.
Kanaatimce asıl dikkat edilmesi gereken nokta burada ortaya çıkıyor: Belki de yaşadığımız dönemin temel siyasal hareketi yalnızca “sağın yükselişi” değildir. Aynı zamanda uzun yıllar Avrupa ve Kuzey Amerika siyasetini taşıyan merkezin aşınmasıdır. İnsanların önemli bir bölümü geleneksel merkez sağ ve merkez sol partilerin mevcut sorunlara cevap veremediğini düşünüyor. Bu boşluğun hangi siyasi güç tarafından doldurulacağı ise toplumsal ve yerel koşullara göre değişiyor.
Radikal sağın yükselişi ile yeni kent solunun ortaya çıkışı bu açıdan birbirinden tamamen bağımsız süreçler olmayabilir. Her ikisi de mevcut düzene yönelik memnuniyetsizlikten beslenebilir; fakat bu memnuniyetsizliği birbirinden bütünüyle farklı biçimlerde yorumlar. Sağ popülist hareketlerin önemli bir bölümü kaybın nedenini dışarıdan gelenlere, göçe, küreselleşmeye, liberal kültürel değişime veya siyasal elitlere bağlarken; sol hareketler ekonomik eşitsizlik, ücretlerin baskılanması, konutun metalaşması, kamusal hizmetlerin zayıflaması ve servetin yoğunlaşması üzerinde duruyor. Siyasi mücadele tam olarak bu noktada, yani insanların yaşadığı gerçek sıkıntının hangi nedene bağlanacağı konusunda ortaya çıkıyor.
İnsanların yaşadığı sıkıntı hayal değildir. Kiranın yükselmesi gerçektir. Ücretlerin hayat pahalılığı karşısında erimesi gerçektir. Geleceğe ilişkin güvensizlik gerçektir. Kamusal hizmetlerin yetersizliği gerçektir. Sanayisizleşen bölgelerin yaşadığı kayıp da gerçektir. Fakat maddi sorunun gerçek olması, onun siyasal açıklamasının otomatik olarak tek bir yönde oluşacağı anlamına gelmez. Siyasetin gücü zaten burada ortaya çıkar: Aynı toplumsal gerçeğe farklı nedenler, farklı sorumlular ve farklı çözümler göstermek.
Bu nedenle Berlin’deki sonuç AfD’nin Almanya’daki yükselişinin sona erdiğini göstermiyor. Tersine, Berlin seçiminde AfD de önemli bir oy oranına ulaştı. Aynı biçimde New York’ta Mamdani’nin kazanması Amerika Birleşik Devletleri’nin sola döndüğü anlamına gelmez. Birkaç büyük kentte demokratik sosyalistlerin başarı kazanması kapitalizmin yeni bir sosyalist döneme girdiğinin kanıtı değildir. Bu sonuçlardan böylesine genel hükümler çıkarmak erken olur.
Ancak bu gelişmeleri önemsiz yerel istisnalar olarak görmek de başka bir yanılgı yaratabilir. Çünkü büyük kentler kapitalizmin çelişkilerinin en yoğun yaşandığı alanlar haline geliyor. Sermaye, emlak, finans, teknoloji ve yüksek gelir aynı kentlerde yoğunlaşırken, bu kentleri ayakta tutan milyonlarca ücretli çalışan giderek daha ağır bir barınma ve yaşam maliyeti baskısıyla karşılaşıyor. Kent ekonomik olarak zenginleşirken kentte yaşayan insanın kendisini daha yoksul hissetmesi, çağdaş kapitalizmin önemli çelişkilerinden biridir.
Bir hemşire, öğretmen, garson, kurye, temizlik işçisi veya genç akademisyen, çalıştığı kentin merkezinde yaşamayı artık karşılayamıyorsa burada yalnızca bir emlak sorunu yoktur. Kentin üretimini ve gündelik hayatını sürdüren insanların kentten dışarı itilmesi söz konusudur. Bu nedenle “kent hakkı” kavramı yeniden siyasal anlam kazanıyor. Kim yaşayabilecek bu kentte? Kim karar verecek? Kent yatırım yapılacak bir meta mıdır, yoksa içinde yaşayanların ortak yaşam alanı mıdır? Konut bir yatırım aracı mı, yoksa temel bir ihtiyaç mı?
Bu soruların siyasete geri dönmesi aynı zamanda sınıf meselesinin de farklı bir biçimde geri dönmesi anlamına gelebilir. Çünkü sınıf yalnızca insanın fabrikadaki konumundan ibaret değildir. Gelirin nasıl kazanıldığı kadar nasıl harcandığı, mülkiyet ilişkileri içinde nerede durulduğu ve ekonomik krizlerin maliyetinin kim tarafından ödendiği de sınıfsal ilişkilerin parçasıdır.
Fakat burada sol açısından da otomatik bir başarı formülü yoktur. Büyük kentlerde elde edilen seçim sonuçlarını bütün topluma genellemek mümkün değildir. Kent merkezlerinde etkili olan söylem, sanayisizleşmiş bir bölgede veya nüfusu azalan kırsal alanda aynı karşılığı bulmayabilir. Eğer sol siyaset yalnızca eğitimli, genç ve metropol nüfusunun siyaseti olarak görülürse, geniş emekçi kesimlerin bir bölümünü sağ popülizme bırakabilir. Aynı şekilde sağın yükselişini yalnızca “cehalet”, “ırkçılık” veya kültürel gericilikle açıklamak da ekonomik ve toplumsal zemini görünmez hale getirebilir.
Belki de bugün yeniden sorulması gereken soru şudur: İnsanlar neye kızıyor?
Bu sorunun cevabı bulunmadan seçim sonuçları yalnızca yüzdelerden ibaret kalır.
Bir işçi işini kaybetmekten korkuyorsa, genç bir insan hayatı boyunca ev sahibi olamayacağını düşünüyorsa, emekli kirasını ödemekte zorlanıyorsa, küçük kentte yaşayan biri hastanesinin, tren hattının veya okulunun kapandığını görüyorsa, göçmen bir çalışan aynı işi yaptığı halde kendisini toplumun eşit bir üyesi olarak hissedemiyorsa ortada birbirinden farklı görünen ama ortak bir zeminde buluşan bir sorun vardır: İnsanların önemli bir bölümü hayatları üzerinde denetimlerini kaybettiklerini hissediyor.
Bu duyguyu kimin siyasileştireceği çağımızın temel mücadelelerinden biri haline geliyor.
Bir tarafta “Hayatınız kötüleşiyor çünkü sınırlar açık, göç fazla ve ülkenizi yöneten elitler sizi unuttu” diyen bir siyasal anlatı var. Diğer tarafta “Hayatınız kötüleşiyor çünkü gelir ve servet giderek daha eşitsiz dağılıyor, konut ve temel ihtiyaçlar piyasanın insafına bırakılıyor, çalışanların ekonomik gücü zayıflıyor” diyen başka bir anlatı ortaya çıkıyor.
Berlin’in önemi tam da burada olabilir.
Berlin bize Avrupa’nın artık sola döndüğünü söylemiyor.
New York bize Amerika’nın sosyalist olduğunu söylemiyor.
AfD’nin yükselişi de bütün işçi sınıfının sağcılaştığını kanıtlamıyor.
Bunların birlikte söylediği daha karmaşık bir şey var: Eski siyasal merkez insanları eskisi kadar bir arada tutamıyor.
Ve merkez zayıfladıkça toplumun altında biriken öfke farklı yönlere akıyor.
Bir yerde göçmene karşı kurulmuş bir öfkeye dönüşüyor, başka bir yerde büyük emlak şirketlerine karşı.
Bir yerde sınır talebine dönüşüyor, başka bir yerde kira sınırı talebine.
Bir yerde ulusal kimliğin korunması çağrısına, başka bir yerde kamusal mülkiyet tartışmasına.
Bu nedenle önümüzdeki dönemi anlamak için “sağ mı yükseliyor, sol mu yükseliyor?” sorusu tek başına yeterli olmayabilir. Daha önemli soru şudur:
Kapitalizmin yarattığı yeni güvensizlik çağında, insanların öfkesi hangi siyasal dile tercüme edilecek?
Berlin seçimleri henüz bu sorunun cevabı değildir.
Ama sorunun artık ertelenemeyeceğini gösteren güçlü işaretlerden biridir.

Yazının büyük kısmına katılmakla birlikde, küresel sermayenin tüm dünyadaki ekonomik,siyasal,sosyal ve ahlaki çöküşününde, biraz okur yazar olan ve vicanlarında neler oluyor dünyada diye sorgulayan kitlelerin de büyük payı olduğunu, bu duygu ve düşüncelerini örgütlü bir çalışmayla halklarına anlatmanın önemli olduğunu düşünüyorum.