Tibet Kimin? Seyhan Uludag

Tibet üzerine konuşmaya başladığımız anda iki karşıt tarih anlatısıyla karşılaşırız. Birinci anlatıda Tibet, Çin tarafından işgal edilmiş, kültürü ve siyasal iradesi bastırılmış bir ülkedir. İkinci anlatıda ise eski Tibet; Dalai Lama’nın, büyük manastırların ve aristokrat ailelerin egemen olduğu teokratik-feodal bir toplumdur ve Çin Devrimi Tibetli emekçileri bu düzenden kurtarmıştır. Oysa bu iki anlatının birbirini bütünüyle dışladığını düşünmek büyük bir yanılgıdır. Eski Tibet’in ağır sınıfsal eşitsizliklere sahip olması mümkündür; aynı zamanda Tibet halkının kendi siyasal geleceğine karar verme hakkının bulunması da mümkündür. Hatta Marksist açıdan asıl mesele tam burada başlamaktadır. Çünkü bir halkın kendi kaderini tayin hakkı, o halkın geçmişte demokratik, laik veya sosyalist bir toplum kurmuş olmasına verilmiş bir ödül değildir. Bu bir siyasal haktır. Tibet’in eski toplumsal yapısını eleştirmek başka şeydir; Tibet’in geleceğine Pekin’in karar vermesini meşru saymak başka şeydir. Bu ikisini birbirine karıştırdığımız anda sınıf mücadelesi ile devlet egemenliğini, sosyalizm ile merkezî devlet çıkarını ve enternasyonalizm ile büyük devlet siyasetini birbirine karıştırmış oluruz.

Tibet’in özgürlüğünden söz edebilmek için eski Tibet’i bir Budist cenneti olarak tasvir etmek zorunda değiliz; tam tersine bunu yapmamalıyız. Tarihçi Melvyn Goldstein’ın geleneksel Tibet toplumu üzerine çalışmaları, toplumun son derece hiyerarşik olduğunu gösteriyor. Goldstein, laik nüfusun çok büyük bölümünün aristokratik veya manastır malikâneleriyle kalıtsal bağımlılık ilişkileri içerisinde bulunduğunu; bununla birlikte bu sistem içerisinde belirli derecede toplumsal hareketlilik de olduğunu ortaya koyuyor. Bu yapının nasıl adlandırılması gerektiği konusunda tarihçiler arasında tartışmalar bulunmasına rağmen, eski Tibet’in eşitlikçi bir toplum olmadığı konusunda ciddi bir tarihsel temel vardır. Dolayısıyla eski Tibet düzenine yönelik sosyalist eleştiriyi reddetmek için hiçbir neden yoktur. Dalai Lama’nın dinsel ve siyasal otoritesi eleştirilebilir, aristokratik ayrıcalıklar eleştirilebilir, büyük manastırların ekonomik gücü eleştirilebilir, toprağa ve efendiye bağlılık ilişkileri eleştirilebilir, köylülüğün üzerindeki vergi ve emek yükümlülükleri eleştirilebilir. Bir Marksistin bunları savunması zaten düşünülemez.

Fakat buradan tamamen farklı bir hükme geçiliyor: “Eski Tibet gericiydi; dolayısıyla Çin’in Tibet üzerinde egemenlik kurması tarihsel olarak ilericiydi.” İşte tartışılması gereken önerme budur. Çünkü bu mantığı kabul ettiğimiz anda bir toplumun geri kalmışlığı, başka bir devletin o topluma müdahale etmesinin meşruiyet kaynağına dönüşür. Bu yalnız Tibet için kullanılamaz. Aynı mantık sömürgeciliğin bütün tarihinde kullanılabilir. Sömürgeci devletler de yollar yaptılar, demiryolları kurdular, merkezî yönetimler oluşturdular, yerel aristokrasileri tasfiye ettikleri yerler oldu, modern eğitim kurumları açtılar. Ama Marksizm sömürgeciliği yapılan demiryollarının kilometresiyle değerlendirmez. Temel soru şudur: Bir halk kendi toplumsal dönüşümünün öznesi midir, yoksa başka bir devlet o halk adına karar verme yetkisini kendisinde mi görmektedir?

Tibet meselesindeki düğüm noktası budur. Tibetli köylünün aristokrasiye karşı özgürleşmesi ile Tibet’in Pekin’e siyasal bağımlılığı neden aynı şey olmak zorundadır? Tibetli emekçinin manastır aristokrasisinden kurtuluşu neden kendi siyasal iradesinden vazgeçmesi anlamına gelsin? Sınıfsal özgürleşme ile ulusal özgürleşme birbirinin alternatifi değildir. Bir halk aynı anda hem kendi egemen sınıfına hem de kendi kaderine dışarıdan karar veren bir güce karşı çıkabilir. Marksizm açısından devrimci özne halkın kendisidir; başka bir devletin ordusu değildir. Dolayısıyla doğru soru “Eski Tibet ilerici miydi?” değildir. Doğru soru şudur: Tibet halkı kendi toplumsal ve siyasal geleceğinin öznesi olma hakkına sahip midir?

Burada Çin konusunda başka bir basitleştirmeden de kaçınmak gerekir. 1949 Çin Devrimi ile bugünkü Çin’i hiçbir değişiklik yaşanmamış gibi aynı toplumsal sistem altında değerlendirmek doğru değildir. Çin Devrimi tarihsel bir kırılmaydı. Özellikle 1950’lerin ortalarından itibaren özel sermayenin alanı büyük ölçüde daraltıldı, büyük sanayi işletmeleri devletleştirildi, bankacılık ve dış ticaret merkezîleştirildi, tarım kolektifleştirildi ve ekonomi merkezi planlama sistemine bağlandı. Mao döneminin siyasal sistemi, bürokrasinin rolü ve işçi demokrasisinin sınırları ayrıca eleştirilebilir. Fakat dönemin temel ekonomik yöneliminin özel sermayenin genişletilmesi değil, kapitalist mülkiyet ilişkilerinin sınırlandırılması ve tasfiyesi olduğu açıktır. 1978 sonrasında ise başka bir tarihsel süreç başladı. Piyasa mekanizmaları genişledi, özel sermaye yeniden büyük bir ekonomik güç haline geldi, yabancı sermaye Çin ekonomisine yoğun biçimde girdi, kâr, rekabet ve sermaye birikimi ekonomik yaşam içerisinde giderek daha belirleyici hale geldi. Bugünkü Çin’i Mao dönemindeki ekonomik ilişkilerin basit devamı olarak açıklamak bu dönüşümü görmezden gelmek olur.

Bugünkü Çin’in sosyalist olduğuna ilişkin en güçlü savlardan biri devlet sektörünün büyüklüğüdür. Gerçekten de Çin devleti ekonominin stratejik bölümlerinde son derece güçlüdür. Ancak Marksist açıdan devlet mülkiyeti ile sosyalizm aynı şey değildir. Bir fabrikanın özel kapitalist yerine devlete ait olması önemli bir mülkiyet değişimidir. Fakat bundan fabrikanın artık işçilerin demokratik denetimi altında olduğu sonucu otomatik olarak çıkmaz. Marksist analiz tapuya değil, toplumsal ilişkiye bakmak zorundadır. Üretim kararlarını kim alıyor? İşletme yöneticilerini kim belirliyor? Üretim fazlasının nasıl kullanılacağına kim karar veriyor? İşçiler yöneticilerini seçip görevden alabiliyorlar mı? İşçiler bağımsız sınıf örgütlerini kurabiliyorlar mı? Üretimin amacı toplumsal ihtiyaçların karşılanması mı, yoksa işletmenin rekabet gücü, büyümesi ve sermaye birikimi mi? Devlet mülkiyetinin sosyalist olup olmadığını bu sorular belirler. Devlet mülkiyeti sosyalist dönüşümün aracı olabilir. Fakat devlet mülkiyetinin kendisi sosyalizm değildir.

Burada Çin devletinin kendi belgelerine bakmak özellikle öğreticidir. Çin Anayasası bir taraftan kamu mülkiyetini sosyalist ekonomik sistemin temeli olarak tanımlar ve devlet sektörünün ekonomide öncü rol oynadığını söyler. Fakat aynı anayasa, kamu mülkiyetinin yanında çeşitli mülkiyet biçimlerinin birlikte geliştiğini da açıkça kabul eder. Daha önemlisi, özel işletmeleri “sosyalist piyasa ekonomisinin önemli bir bileşeni” olarak tanımlar. Özel ekonomik sektörlerin haklarının devlet tarafından korunacağını ve gelişmelerinin teşvik edileceğini belirtir. Aynı anayasa yasal özel mülkiyeti ve miras hakkını da koruma altına alır. Bu basit bir ayrıntı değildir. Çünkü mesele birkaç küçük esnafın sosyalist ekonominin kenarında faaliyet göstermesi değildir. Özel sermaye bugünkü ekonomik düzenin hukuken tanınmış bileşenlerinden biridir. 2025 yılında kabul edilen Özel Ekonomiyi Teşvik Yasası da bunu daha açık hale getirmiştir. Yasanın amacı özel ekonominin gelişme ortamını iyileştirmek, özel ekonomik kuruluşların piyasada eşit rekabetini güvence altına almak, yatırımı ve finansmanı desteklemek ve özel ekonominin ulusal kalkınmadaki rolünü güçlendirmektir.

O halde Marksist soru kaçınılmazdır: Eğer özel sermaye vardır, ücretli işçi çalıştırabilmektedir, sermaye biriktirebilmektedir, kâr elde edebilmektedir, özel mülkiyet miras bırakılabilmektedir ve bu sermayenin büyümesi devlet tarafından hukuken teşvik edilmektedir; kapitalist toplumsal ilişkinin ortadan kaldırıldığını hangi maddi ölçütle söyleyebiliriz? Çin devletinin buna cevabı “sosyalizmin ilk aşaması” ve “Çin özelliklerine sahip sosyalizm” teorisidir. Bu Çin Komünist Partisi’nin siyasal ve teorik tezidir. Fakat Marksist eleştirinin görevi bir devletin kendisine verdiği adı tekrar etmek değildir; üretim ilişkilerini incelemektir.

Bundan daha temel soru ise şudur: Çin’de işçi sınıfı gerçekten iktidarda mıdır? Bir partinin kendisini işçi sınıfının temsilcisi olarak tanımlaması ile işçi sınıfının gerçekten iktidarda olması aynı şey değildir. Bir sınıfın iktidarda olduğunu söylüyorsak bunun maddi biçimlerini gösterebilmeliyiz. İşçilerin üretim üzerinde gerçek denetimi nerede? İşçilerin bağımsız siyasal örgütlenme gücü nerede? İşletmelerde yöneticileri aşağıdan seçme ve geri çağırma mekanizması nerede? Ekonomik artığın nasıl kullanılacağı konusunda işçi sınıfının doğrudan karar mekanizması nerede? Marksist anlamda sınıf iktidarı, “halk adına” hareket eden bir devlet aygıtının varlığıyla kanıtlanamaz. Çünkü temsil ile egemenlik aynı şey değildir. Bir devlet işçiler adına yönetildiğini söyleyebilir. Fakat bundan işçilerin devleti yönettiği sonucu çıkmaz. Dolayısıyla bugünkü Çin üzerine tartışmanın merkezine şu soru konmalıdır: Devlet sermayeyi mi denetliyor, yoksa işçi sınıfı üretim sürecini ve devleti gerçekten denetliyor mu? İki şey birbirinden tamamen farklıdır.

Fakat burada çok daha önemli bir noktaya geliyoruz. Diyelim ki yukarıdaki bütün eleştiriler yanlış olsun. Diyelim ki bugünkü Çin bütünüyle sosyalist bir toplum olarak kabul edilsin. Bu durumda Tibet halkının kendi kaderini tayin hakkı ortadan kalkar mı? Leninist ulusal sorun teorisine göre cevap yine hayırdır. Çünkü ulusların kendi kaderini tayin hakkı yalnız kapitalist devletlerin egemenliği altında yaşayan halklara tanınmış geçici bir hak değildir. Lenin kendi kaderini tayini açık biçimde bir ulusun başka bir ulusal-siyasal yapıdan siyasal olarak ayrılabilme ve bağımsız devlet oluşturabilme hakkıyla ilişkilendiriyordu. Daha da önemlisi, sosyalistlerin zorunlu bağları değil gönüllü bağları savunmaları gerektiğini söylüyordu. Her ulusun mutlaka ayrılması gerektiğini savunmuyordu; fakat bir ulusun ayrılma hakkının tanınmasında ısrar ediyordu. Buradaki ayrım son derece önemlidir: Ayrılma hakkını savunmak, ayrılmayı her durumda savunmak değildir. Gerçek birlik ancak ayrılma özgürlüğünün bulunduğu yerde gönüllü olabilir. Bir halkın önüne yalnızca “birlik içinde kalabilirsin” seçeneği konuluyorsa, orada kendi kaderini tayinden söz etmek güçleşir.

Tibet tartışmasını bütün propaganda katmanlarından arındırdığımızda geriye son derece basit ama temel bir soru kalıyor: Tibet’in geleceğine kim karar vermelidir? Pekin mi? Washington mı? Delhi mi? Dalai Lama mı? Başka bir devlet mi? Yoksa Tibet halkının kendisi mi? Leninist kendi kaderini tayin ilkesi açısından cevap, belirli bir nihai statüyü dışarıdan seçmek değildir. Bağımsızlık olabilir, federal bir yapı olabilir, geniş siyasal özerklik olabilir, Çin içerisinde kalmak olabilir, başka bir siyasal düzenleme olabilir. Bunların hangisinin doğru olduğuna dışarıdan karar verildiği anda kendi kaderini tayin ilkesinin kendisi ortadan kalkar. İlkenin özü şudur: Tibetliler bağımsızlık dahil bütün siyasal seçenekleri özgürce tartışabilmeli ve kendi geleceklerini baskı olmaksızın belirleyebilmelidir. Bu düşünce yalnız Leninist teoride bulunmuyor. Birleşmiş Milletler Genel Kurulu’nun 20 Aralık 1961 tarihli 1723 sayılı Tibet kararında da Tibet halkının kendi kaderini tayin hakkına açık biçimde atıfta bulunuldu. Bu karar Tibet’in hukuki statüsünü tek başına çözen bağlayıcı bir bağımsızlık kararı değildi; fakat Tibet konusunda kendi kaderini tayin meselesinin uluslararası düzeyde açıkça gündeme geldiğinin önemli bir tarihsel belgesidir.

Burada başlangıçtaki tartışmaya geri dönelim. Eski Tibet gericiydi. Büyük sınıfsal eşitsizlikler vardı. Aristokrasi vardı. Dinsel hiyerarşi vardı. Geniş köylü kesimleri bağımlılık ilişkileri içerisindeydi. Bunları söylemek Tibet halkına karşı olmak değildir; tam tersine tarih karşısında dürüst olmaktır. Fakat tam da aynı dürüstlükle şu soruyu sormamız gerekir: Bir halkın geçmişte kötü yönetilmiş olması, kendi geleceğini yönetme hakkını elinden alır mı? Eğer cevap evetse, dünyadaki çok az halk kendi kaderini tayin hakkına sahip olabilir. Çünkü tarihte hangi toplum sömürüsüzdür? Hangi halkın geçmişinde aristokrasi, sınıfsal baskı, dinsel tahakküm veya despotizm bulunmamıştır? Hakları geçmiş rejimlerin niteliğine bağlamak, halkları kendi yöneticilerinin suçlarından sorumlu tutmak anlamına gelir. Marksist bir yaklaşım bunu kabul edemez. Tibet halkının hakkı Dalai Lama’nın ilerici olup olmamasından kaynaklanmaz. Tibet halkının hakkı Budizmin ilerici olup olmamasından kaynaklanmaz. Tibet halkının hakkı eski Tibet’in sınıfsal yapısından kaynaklanmaz. Hak, halkın siyasal özne olmasından kaynaklanır.

Burada sol açısından başka bir sorun da ortaya çıkıyor. ABD’nin Çin’e karşı yürüttüğü jeopolitik mücadelenin varlığı, Çin’e yöneltilen her eleştirinin Amerikan emperyalizmine hizmet ettiği anlamına gelmez. Aynı biçimde Washington’un Tibet meselesini kendi çıkarları için kullanması ihtimali, Tibetlilerin haklarını ortadan kaldırmaz. Anti-emperyalizm, Amerika’nın rakibi olan her devletin bütün politikalarını savunmak değildir. Böyle bir anlayış sosyalizmi halklardan devletlere doğru çevirir. Oysa Marksist enternasyonalizmin öznesi devletler değil, emekçiler ve halklardır. Bir büyük gücün başka bir büyük güce karşı olması, onu kendiliğinden sosyalist veya ilerici yapmaz. Aynı şekilde bir halkın talebinin Washington tarafından desteklenmesi de o halkın talebini kendiliğinden gayrimeşru hale getirmez. Bir hakkın niteliği, onu hangi büyük devletin araçsallaştırmaya çalıştığıyla belirlenemez.

Tibet tartışmasının bize öğrettiği belki de en önemli şey budur. Sosyalizmi bir devletin jeopolitik çıkarlarıyla özdeşleştirirsek sosyalizmin özünü kaybederiz. Sosyalizm bir devlet bayrağı değildir, bir parti adı değildir, geçmişte yapılmış bir devrim değildir, devlet şirketlerinin büyüklüğü değildir, devletin sermayeyi disipline edebilme kapasitesi de değildir. Marksizm açısından sosyalizm, üreticilerin kendi toplumsal yaşamlarının gerçek öznesi haline gelmesi iddiasıdır. Aynı ilke ulusal sorun için de geçerlidir. Bir halkın özgürlüğü onun yerine başka bir devletin karar vermesi değildir. Bir merkezî devletin “sizin çıkarınız için sizi yönetiyoruz” demesi de özgürleşme değildir. Eski Tibet’te Tibetli köylünün efendisinin aristokrat olması nasıl eleştirilecekse, Tibetli halkın kendi siyasal kaderinin başka bir merkez tarafından belirlenmesi de aynı teorik cesaretle sorgulanmalıdır. Çünkü sosyalizm efendinin değiştirilmesi değildir. Özgürleşme, halkın kendi hayatının öznesi haline gelmesidir.

Tibet meselesine Marksist açıdan bakıldığında savunulabilecek en tutarlı sonuç, Tibet’in dışarıdan belirlenmiş tek bir nihai statüsünü ilan etmek değildir. Asıl mesele seçim hakkıdır. Tibetlilerin Çin içerisinde yaşamayı seçmeleri mümkündür. Bağımsızlığı tercih etmeleri mümkündür. Federal veya başka bir siyasal düzen talep etmeleri mümkündür. Fakat gerçek bir tercih ancak bütün seçenekler gerçekten mümkün olduğunda vardır. Lenin’in kendi kaderini tayin teorisinin esas gücü de buradadır. Bir halkın ayrılması zorunlu değildir; ama ayrılabilme hakkı yoksa birlik gönüllü değildir. Bu nedenle Tibet tartışmasındaki temel Marksist soru ne Dalai Lama ne Budizm ne de Çin devletinin kendisine verdiği “sosyalist” sıfattır. Temel soru şudur: Bir halk kendi geleceğinin öznesi olacak mı, olmayacak mı? Eski Tibet’in aristokrasisini mahkûm etmek bu soruyu ortadan kaldırmaz. Çin Devrimi’nin tarihsel kazanımlarını kabul etmek bu soruyu ortadan kaldırmaz. Mao döneminin sosyalist dönüşümlerini teslim etmek bu soruyu ortadan kaldırmaz. Bugünkü Çin’in ekonomik başarıları da bu soruyu ortadan kaldırmaz. Çünkü halkların kendi kaderini tayin hakkı ekonomik kalkınmanın karşılığında vazgeçilecek bir hak değildir. Ve sosyalizmin sınavı yalnız sermayeye ne yaptığıyla değil, iktidarı altında bulunan halkların kendi gelecekleri hakkında söz söylemelerine ne ölçüde izin verdiğiyle de ölçülmelidir.

“Tibet Kimin? Seyhan Uludag” için 2 yanıt

Yorum yap

← Ana Sayfaya Dön