Türkiye uzun yıllar kendisini yalnızca Avrupa’ya göç veren bir ülke olarak anlattı. Oysa bugün aynı anda göç veren, göç alan, transit geçişe sahne olan ve kendi yurttaşlarını ekonomik, siyasal ve toplumsal nedenlerle başka ülkelere gönderen bir coğrafya. Göç artık Türkiye’nin geçici bir “sorunu” değil; ülkenin sınıfsal, siyasal ve toplumsal yapısının temel meselelerinden biri.
Türkiye’de göç tartışmaları çoğu zaman yalnızca sınırdan geçen insanlar üzerinden yürütülüyor. Sayılar, kamplar, geri gönderme merkezleri, vatandaşlık tartışmaları ve seçim dönemlerinde yükselen sloganlar… Oysa göçü yalnızca “kim geldi?” sorusuna indirgemek, asıl meseleyi görünmez hale getiriyor. Çünkü göç yalnızca bir sınır hareketi değildir. Göç, savaşın, yoksulluğun, işsizliğin, baskının, eşitsizliğin, zorunlu yerinden edilmenin ve gelecek kaybının sonucudur.
Türkiye’nin göç tarihi bunun açık örnekleriyle doludur.
1960’lardan itibaren yüz binlerce insan Almanya başta olmak üzere Avrupa ülkelerine işçi olarak gitti. O yıllarda Türkiye, emek gücünü ihraç eden bir ülkeydi. İnsanlar daha iyi ücret, daha güvenli bir gelecek ve ailelerine destek olabilmek için başka ülkelere yöneldi. Bu göç zamanla kalıcılaştı; aile birleşimleri oldu, ikinci ve üçüncü kuşaklar doğdu, Avrupa’nın ekonomik ve toplumsal yapısında önemli bir Türkiye kökenli nüfus oluştu.
Ancak Türkiye’den dışarıya göç hiçbir zaman yalnızca ekonomik nedenlere dayanmadı.
12 Eylül 1980 askeri darbesi sonrasında binlerce insan siyasi nedenlerle ülkeyi terk etmek zorunda kaldı. Solcular, sendikacılar, gazeteciler, öğrenciler, Kürt siyasetçiler ve farklı muhalif kesimler Avrupa’ya sığındı. Daha sonraki dönemlerde de siyasi baskı, çatışma ve hak ihlalleri yeni sürgün dalgaları yarattı.
1990’lı yıllarda Kürt illerinde yaşanan köy boşaltmaları ve silahlı çatışma, Türkiye’nin yakın tarihindeki en büyük iç göç hareketlerinden birini oluşturdu. Yüz binlerce insan köylerinden ve yaşadıkları bölgelerden büyük kentlere sürüklendi. İstanbul, Mersin, Adana, İzmir, Diyarbakır ve başka kentler bu zorunlu yerinden edilmenin toplumsal sonuçlarını taşıdı.
Bu insanlar çoğu zaman “göçmen” olarak bile tanımlanmadı. Çünkü ülke sınırını geçmemişlerdi. Oysa yaşadıkları şey göçün en sert biçimlerinden biriydi: evini, toprağını, geçim kaynağını, sosyal çevresini ve yaşam biçimini zorla kaybetmek.
Bugün göç tartışılırken bu tarih büyük ölçüde unutuluyor.
Suriye savaşıyla birlikte Türkiye’nin göç rejimi tamamen değişti. Milyonlarca Suriyeli Türkiye’ye geldi. Türkiye artık yalnızca göç veren değil, çok büyük ölçekte göç alan bir ülke haline geldi. Ardından Afganistan, Irak, İran, Afrika ve Asya’nın farklı bölgelerinden insanlar Türkiye üzerinden Avrupa’ya ulaşmaya çalıştı ya da Türkiye’de kaldı.
Böylece Türkiye aynı anda üç farklı konuma yerleşti: göç veren ülke, göç alan ülke ve transit ülke.
Bu durum yalnızca demografik bir değişiklik yaratmadı. Aynı zamanda göçmen emeğini Türkiye ekonomisinin önemli bir parçası haline getirdi.
Suriyeli, Afgan ve başka ülkelerden gelen göçmenler tekstilde, tarımda, inşaatta, sanayide, hizmet sektöründe ve kayıt dışı işlerde düşük ücretlerle çalıştırılıyor. Çoğu zaman sosyal güvence olmadan, uzun saatler boyunca ve iş kazalarına açık koşullarda çalışıyorlar.
Burada temel soru şudur: Göçmen işçilerin düşük ücretlerle çalışmasının sorumlusu kimdir?
Göçmen mi, yoksa onu güvencesiz ve ucuz işgücü olarak kullanan ekonomik düzen mi?
Bu ayrım önemlidir. Çünkü ekonomik krizin, işsizliğin ve yoksulluğun nedeni olarak göçmenleri göstermek son derece kolaydır. Fakat ücretleri baskılayan, sendikal örgütlenmeyi zayıflatan, kayıt dışı çalışmayı teşvik eden ve emeği ucuzlatan yapısal koşulları tartışmak çok daha zordur.
Göçmen karşıtlığının siyasal olarak en kullanışlı tarafı da tam burada ortaya çıkar.
Ekonomik kriz derinleştiğinde toplumun öfkesini yukarıya değil aşağıya yönlendirmek mümkündür. Kiralar yükseliyorsa göçmenler suçlanır. İşsizlik artıyorsa göçmenler suçlanır. Ücretler düşüyorsa göçmenler suçlanır. Kamu hizmetleri yetersizse yine göçmenler hedef gösterilir.
Böylece toplumun en kırılgan kesimleri karşı karşıya getirilir.
Yoksul Türkiye yurttaşı ile yoksul Suriyeli işçi birbirine düşman edilirken, her ikisini de güvencesizliğe mahkûm eden ekonomik düzen tartışmanın dışında bırakılır.
Göçmen düşmanlığı bu nedenle yalnızca bir önyargı meselesi değildir. Aynı zamanda sınıfsal bir işlev görür.
İşçiler arasında rekabeti artırır, ortak taleplerin oluşmasını engeller ve emeğin örgütlenmesini zorlaştırır. Yerli işçiye “işini göçmen aldı” denirken göçmen işçiye “sesini çıkarırsan sınır dışı edilirsin” mesajı verilir.
Sonuçta kazanan, daha düşük ücretle ve daha az hakla işçi çalıştırabilen sermaye olur.
Türkiye’de göç tartışmasının bir başka önemli boyutu da Avrupa Birliği ile kurulan ilişkidir.
Avrupa, uzun yıllardır sınırlarını kendi coğrafyasının dışına taşımaya çalışıyor. Türkiye bu politikanın önemli merkezlerinden biri haline geldi. Avrupa Birliği ile yapılan anlaşmalar, Türkiye’nin göçmenleri Avrupa sınırlarının dışında tutan bir tampon ülke olarak konumlandırılmasına yol açtı.
Böylece Türkiye ile Avrupa arasında insan hareketliliği giderek bir pazarlık konusu haline geldi.
Göçmenler artık yalnızca korunması gereken insanlar değil, devletler arası diplomatik pazarlıkların araçları olarak görülmeye başlandı.
Bir tarafta Avrupa, “sınırlarımızı koruyun” diyor. Diğer tarafta Türkiye, göçmenleri zaman zaman siyasi baskı aracı olarak kullanıyor.
Bu denklemde en az söz hakkına sahip olanlar ise göçmenlerin kendileri.
Ne Avrupa’ya geçip geçemeyeceklerine, ne Türkiye’de hangi koşullarda yaşayacaklarına, ne de geri gönderilip gönderilmeyeceklerine çoğu zaman kendileri karar verebiliyor.
Göç politikası güvenlik politikasına dönüştükçe insanın kendisi görünmez hale geliyor.
Sınırlar yükseliyor, duvarlar uzuyor, geri gönderme merkezleri çoğalıyor, gözaltılar ve sınır dışı işlemleri artıyor.
Fakat kimse şu soruyu yeterince sormuyor:
Bu insanlar neden yola çıktı?
Bir insan neden doğduğu ülkeyi, ailesini, arkadaşlarını, dilini ve bütün alışkanlıklarını geride bırakır?
Çoğu insan göç etmeyi bir macera olarak seçmez. Göç çoğu zaman başka seçeneklerin daralmasının sonucudur.
Savaş varsa insanlar kaçar.
Siyasi baskı varsa insanlar kaçar.
İş bulamıyorsa, çocuğuna gelecek göremiyorsa, borçlarını ödeyemiyorsa, düşüncesi nedeniyle hapse girme riski taşıyorsa, kadın olduğu için şiddetten kaçamıyorsa, kimliği nedeniyle baskı görüyorsa insanlar başka bir yerde yaşama ihtimali arar.
Bu yalnızca Türkiye’ye gelenler için geçerli değildir.
Bugün Türkiye’den de çok sayıda genç yurtdışına gitmenin yollarını arıyor.
Doktorlar, mühendisler, akademisyenler, öğrenciler, sanatçılar, bilişim çalışanları ve farklı mesleklerden insanlar başka ülkelerde yaşam kurmaya çalışıyor.
Bu göçü yalnızca “beyin göçü” kavramıyla açıklamak da yetersizdir.
Çünkü mesele yalnızca daha yüksek maaş değildir.
İnsanlar hukuki güvence, ifade özgürlüğü, çalışma koşulları, eğitim, yaşam kalitesi ve gelecek duygusu arıyor.
Bir ülkede gençlerin önemli bir bölümü geleceğini başka ülkelerde görmeye başlamışsa, göç yalnızca bireysel tercih olmaktan çıkar. Toplumsal bir göstergeye dönüşür.
Türkiye bugün tam olarak böyle bir noktada.
Bir yandan ülkeye gelen göçmenlere “neden buradasınız?” diye soruluyor.
Öte yandan milyonlarca Türkiye yurttaşı “buradan nasıl giderim?” sorusunun cevabını arıyor.
Bu çelişki, Türkiye’deki göç tartışmasının belki de en çarpıcı tarafıdır.
Türkiye’ye gelen insanları ülkelerindeki ekonomik ve siyasal koşullar üzerinden değerlendirmeden suçlamak kolaydır. Fakat aynı zamanda kendi gençlerinin neden Almanya’ya, İsviçre’ye, Hollanda’ya, Kanada’ya ya da başka ülkelere gitmek istediğini sorgulamayan bir toplum büyük bir tutarsızlık içindedir.
Göç meselesini gerçekten anlamak istiyorsak, “kim geldi?” sorusunun yanına “kim gidiyor ve neden gidiyor?” sorusunu da koymak zorundayız.
Aynı şekilde göçün toplumsal cinsiyet boyutunu da görmezden gelemeyiz.
Göçmen kadınlar hem göçmen olmaktan hem de kadın olmaktan kaynaklanan çok katmanlı eşitsizliklerle karşılaşıyor. Kayıt dışı işlerde sömürü, ev içi emek, şiddet, insan ticareti, sağlık hizmetlerine erişim ve çocuk bakımı gibi konular göç politikasının merkezinde ele alınmalıdır.
Çocuklar açısından da benzer bir durum vardır.
Göçmen çocukların eğitime erişimi, dil sorunu, çocuk işçiliği ve ayrımcılık gibi meseleler yalnızca “uyum” başlığıyla geçiştirilemez.
Bir çocuğun hangi pasaporta sahip olduğu, onun eğitim, sağlık ve güvenlik hakkını belirlememelidir.
Göç politikasının ölçüsü sınırın ne kadar sıkı korunduğu değil, insan hayatının ve onurunun ne kadar korunduğu olmalıdır.
Türkiye’de ise göçmenler giderek seçim siyasetinin temel araçlarından biri haline geliyor.
Partiler göçmenler üzerinden oy toplamaya çalışıyor.
Bir taraf sınır dışı politikalarını sertleştirirken diğer taraf daha sert vaatlerle karşılık veriyor.
Böylece insan hayatı siyasi rekabetin malzemesine dönüşüyor.
Göçmenlerin kendileri ise çoğu zaman bu tartışmada konuşamıyor.
Onlar hakkında herkes konuşuyor ama onların ne düşündüğünü, ne yaşadığını, neden geldiğini ve ne istediğini çok az kişi soruyor.
GOCCOM olarak tam da bu noktada başka bir dilin gerekli olduğunu düşünüyoruz.
Göçü romantikleştirmeden, sorunlarını görmezden gelmeden ama göçmeni suç nesnesine dönüştürmeden konuşmak mümkün.
Sınır politikaları tartışılabilir.
Göç yönetimi tartışılabilir.
Kamu hizmetlerinin kapasitesi tartışılabilir.
İstihdam, barınma ve eğitim politikaları tartışılabilir.
Fakat bunların hiçbirinin cevabı ırkçılık, nefret ve toplu cezalandırma olamaz.
İnsanları milliyetlerine göre değersizleştiren bir siyaset hiçbir toplumsal sorunu çözmez.
Tam tersine, yeni eşitsizlikler ve yeni çatışmalar üretir.
Türkiye’nin ihtiyacı olan şey göçmenlere karşı daha sert bir dil değil, göçün nedenlerine karşı daha ciddi bir siyasal programdır.
Savaş politikalarıyla yüzleşmeden göç durdurulamaz.
Yoksulluk ve eşitsizlikle mücadele edilmeden ekonomik göç azaltılamaz.
Demokrasi ve hukuk güçlendirilmeden siyasi göç önlenemez.
İnsanlar gelecek göremedikleri ülkelerden gitmeye devam eder.
Bu gerçek Türkiye için de geçerlidir.
Bugün Türkiye’de yaşayanların bir kısmı başka ülkelerden buraya gelmiş durumda.
Türkiye’de doğanların önemli bir kısmı ise başka bir ülkeye gitmenin hesabını yapıyor.
Bu iki grubun hikâyesini birbirinden tamamen ayrı düşünmek mümkün değildir.
İkisi de aynı küresel düzenin farklı yönlerde hareket eden insanlarıdır.
Biri savaştan kaçıyor.
Diğeri işsizlikten.
Biri siyasi baskıdan.
Diğeri geleceksizlikten.
Biri sınırı geçip Türkiye’ye geliyor.
Diğeri Türkiye’den çıkabilmek için vize kuyruğunda bekliyor.
Bu nedenle göç meselesinin merkezine insanı koymak zorundayız.
Göçmen, bu düzenin nedeni değildir.
Çoğu zaman onun sonucudur.
Savaşın, yoksulluğun, baskının, işsizliğin ve eşitsizliğin bedelini ödeyen insanları birbirine düşürmek kolaydır.
Zor olan, onları yola çıkaran düzeni sorgulamaktır.
Türkiye’nin göç meselesinde ihtiyacı olan şey daha fazla korku, nefret ve düşmanlık değil; hak, eşitlik, dayanışma ve insan onurunu merkezine alan yeni bir siyasal dildir.
Çünkü bugün sınırın bu tarafında “yabancı” görülen insan ile yarın başka bir ülkenin sınırında “yabancı” olarak bekleyen Türkiye yurttaşı arasında sanıldığı kadar büyük bir mesafe yoktur.
Her ikisinin de temel talebi aynıdır:
Güvenli, özgür ve insan onuruna yakışır bir yaşam.
GOCCOM Türkiye
